Bonded Labour

বিকাশ, মানৱাধিকাৰ আৰু ইটা ভাটাৰ শ্ৰমিক

Posted on Updated on

যোৱা প্ৰায় এটা বছৰে টাটা সামাজিক বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানত অধ্যয়নৰ লগতে অসমৰ নিষ্পেষিত, নিড়ীপিত মানুহৰ জীৱন আৰু জীৱিকাক বস্তুনিষ্ঠভাৱে বুজি পোৱাৰ চেষ্টা কৰিছোঁ, লগতে বানপানী তথা গৰাখহনীয়াই অসমৰ চৰ-চাপৰিবাসীৰ জীৱন-জীৱিকাক কিদৰে প্ৰভাৱন্নিত কৰিছে তাকো বৈজ্ঞানিকভাৱে বিশ্লেষন কৰাৰ প্ৰয়াশ কৰিছো৷ আজিৰ এই আলোচনাত আমি ইটা ভাটাত কৰ্মৰত শ্ৰমিকৰ জীৱন-চক্ৰৰ ওপৰত আলোকপাত কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷ অলপতে University of Science and Technology, মেঘালয়ত অনুষ্ঠিত এক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ৰ আলোচনা চক্ৰতো উক্ত বিষয়ত এটা গৱেষনা পত্ৰও পাঠ কৰিছিলোঁ৷

যোৱা বছৰৰ অক্টোবৰ মাহত এইড এট এক্সন নামৰ এটা আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় সামাজিক অনুষ্ঠানে গুৱাহাটীৰ দাঁতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ ইটা ভাটাৰ কৰ্মক্ষেত্ৰৰ ওপৰত “Safe and Healthy Environment of Young Migrant Children” বিষয়ক এটা অধ্যয়ন কৰিছিল৷ উক্ত অধ্যয়নৰ প্ৰতিবেদনত কিছু ভয়ংকৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছিল৷ ইটা-ভাটা সমুহৰ শতকৰা ৮৬%তকৈও অধিক শিশুই বিভিন্ন বেমাৰ-আজাৰত ভুগি আছে৷ যি সময়ত ভাৰতে নিজকে পলিঅ’ মুক্ত দেশ বুলি বিশ্বৰ আগত গৌৰৱবোধ কৰে, সেই সময়ত ইটা ভাটাৰ আধাতকৈ বেছি শিশুৰ টিকা-কৰণৰ কাৰ্ডে নাই৷ গগৈ চৰকাৰে যিসময়ত মামনি, আঁদৰণি আদিৰ দৰে নানানটা অভিলাষী আচনি ৰূপায়ন কৰি আছে সেই সময়ত ইটা ভাটাৰ মাতৃসকলৰ স্বাস্থ্য প্ৰতিচ্চবিখন গাৰ নোম শিয়ৰি উঠা বিধৰ৷ এইড এট এক্সনৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছিল যে, ৯০%তকৈও অধিক সন্তান সম্ভৱা মহিলাই চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লোৱাৰ পৰা বঞ্চিত৷৭৫% ইটা ভাটালৈ কোনো চিকিৎসক নাহে৷ শিক্ষাৰ ছবিখনো তেনেই দুখজনক৷ ৫৩টা ভাটাৰ ৪৮টাৰ এক কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধত কোনো অংগনবাদী কেন্দ্ৰ নাই৷ উপলব্ধ ৫টা কেন্দ্ৰত কোনো ছোৱালী নাযায়৷ কেৱল ১% ল’ৰা-শিশুহে কেন্দ্ৰসমুহলৈ যায়৷ ঠিক তেনেদৰে ১৮% ল’ৰা আৰু ৩৯% ছোৱালীহে বিদ্যালয়লৈ যায়৷উক্ত সংস্থাটোৱে অসম চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য স্বাস্থ্য অভিযান আৰু সৰ্ব্ব শিক্ষা অভিযানৰ বিষয়ববীয়াক আমন্ত্ৰন কৰাৰ লগতে সংবাদ মাধ্যমযোগে উক্ত প্ৰতিবেদন বহুল ভাৱে প্ৰচাৰ কৰাৰ দিহা কৰিছিল৷ কিন্তু চৰকাৰে আজিকোপতি একো ব্যৱস্থা গ্ৰহন নকৰিলে৷

নৱগঠিত “নাগৰিক অধিকাৰ আৰু জীৱিকা সুৰক্ষা কেন্দ্ৰ” নামৰ সংগঠনৰ উদ্যোগত আমি এই বছৰৰ জানুৱাৰী মাহত আৰু এটি গুনগত অধ্যয়ন কৰিবৰ ভাবে গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ পানীখাইতিৰ এটি ভাটা নিৰ্বাচিত কৰিছিলো৷ “নাগৰিক অধিকাৰ আৰু জীৱিকা সুৰক্ষা কেন্দ্ৰ”ৰ কৰ্মকৰ্তাৰ লগতে এই অধ্যয়নত গৌহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষক ছাত্ৰ আৰু টাটা সামাজিক বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠানৰ ছাত্ৰয়েও অংশ গ্ৰহন কৰিছিল৷

আমাৰ সেই অধ্যয়নে যি তথ্য পোহৰলৈ আনিলে সেয়া সচাকৈয়ে মৰ্মান্তিক৷ আমি জানো যে, ইটা ভাটা এটা শ্ৰম প্ৰাধান্ন্য উদ্যোগ৷ কম মজুৰিত অধিক শ্ৰমিক নিয়োগ কৰিব নোৱাৰিলে ইটা উদ্যোগৰ কথা ভাৱিবই নোৱাৰি৷ লগতে ইটা ভাটাত সাধাৰনতে অভিবাসী শ্ৰমিকসকলেহে কাম কৰে৷ কিন্তু এটা কথা মন কৰিবলগীয়া যে, অন্যান্ন অভিবাসী শ্ৰমিকৰ লগত ইটা ভাটাৰ শ্ৰমিকৰ কিছু মৌলিক পাৰ্থক্য আছ৷ তেওঁলোক এটা ঋতুতহে কাম কৰিবলৈ আহে৷ বাৰিষাৰ বতৰত ইটা ভাটাৰ কাম নহয় বা নাথাকে৷ স্বাভাৱিকতে আমাৰ মনত প্ৰশ্ন হয় যে, বছৰৰ বাকী ছমাহ তেওঁলোকে কি কৰে বা তেওঁলোক ক’ৰ পৰা আহে৷ ইটা ভাটাত কৰ্মৰত শ্ৰমিকৰ এক বৃহৎ অংশই আহে বৰপেটা, বঙ্গাইগাওঁ, ধুবুৰী আদি জিলাৰ বানপানী তথা গৰাখহনীয়া প্ৰৱন এলেকাৰ পৰা৷ প্ৰাকৃতিক দূৰ্যোগত স্বৰ্বস্বান্ত হৈ উদ্ভাস্তু হোৱাৰ বাহিৰে তেওঁলোকৰ গত্যন্তৰ নাই৷ বৰপেটাৰ কালাইৰ চৰৰ মহিলা শ্ৰমিক এজনীয়ে জনায় যে, এটা সময়ত তেওঁৰ পৰিয়ালৰ দহ বিঘা কৃষিজমি আছিল, এটা সুখৰ সংসাৰ আছিল৷ কিন্তু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ গৰাখহনীয়াৰ বাবে কেইবাবাৰো বাসস্থান পৰিবৰ্তন কৰি ভাগৰি পৰিছে৷ আজি তেওঁৰ একো নাই৷ এনেকি পৰিয়ালটোওঁ থান-বান হৈ গৈছে৷ গুৱাহাটীত অহাৰ পিছত সাঁত সন্তানৰ পিতৃ তেওঁৰ স্বামীয়ে বেলেগ মহিলাক বিয়া পাতি আঁতৰি গৈছে৷

এনে দূৰ্ভগীয়া মানুহবোৰক শ্ৰমিক হিচাপে নিয়োগ কৰিবলৈ ইটা ভাটাৰ মালিক পক্ষই কিছুমান চৰদাৰ বা দালাল নিয়োগ কৰি থয়৷ চৰদাৰে বেচ আগতীয়াকৈ মালিকৰ পৰা আগধন লৈ শ্ৰমিক বিচাৰি গাৱঁলৈ যায়৷ এটা পৰিয়ালক দহ হাজাৰৰ পৰা বিশ হাজাৰলৈকে (পৰিয়ালৰ সদস্য সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে) আগধন বা দাদন দিয়ে৷ এই ধন প্ৰায় তিনি চাৰি মাহ আগতে দিয়া হয়৷ কিছু কিছু ক্ষেত্ৰত দাদনৰ ধন এককালীন দিয়া নহয়৷ শ্ৰমিকে নিজৰ প্ৰয়োজনৰ সময়ত যেনে, খাদ্যবস্তু কিনা বাবদ, চিকিৎসা বাবদ, পুৰণি ঋন পৰিশোধ কৰা বা ল’ৰা-ছোৱালীৰ বিয়াৰ খৰচ বাবদ গ্ৰহন কৰে৷ ইটা ভাটাত কাম আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই দাদনৰ টকা প্ৰায় শেষ হৈ যায়৷ ভাটাত অহাৰ পিছত, মালিকে কেৱল ৰেচনৰ খৰচহে বহন কৰে৷ শ্ৰমিকৰ মজুৰি উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে অৰ্থাৎ ঠিকা ভিত্তিক৷১০০০ কেঁচা ইটা বনোৱা বাবদ ৪০০ টকা৷ এই হাৰ কাম ভেদে বেলেগ বেলেগ৷ ইটা ভাটাৰ পৰিচালকে আমাক জনায় যে, এটা ঋতু কাম কৰাৰ পিছত কিছুমান পৰিয়ালে দাদন পৰিশোধ কৰি ৪০০/৫০০ টকা লাভ কৰে বা কিছুমানে মালিক পক্ষৰ ওচৰত ধৰোৱা হৈয়ে থাকে৷ গতিকে ঋতুৰ শেষত খালি হাতত টালি-টুপুলা বান্ধি গাৱঁলৈ যাত্ৰা কৰে৷ কিছুদিন পিছত আকৌ চৰদাৰ গৈ হাজিৰ হয়৷ আকৌ দাদন৷ আকৌ সেই একেই চক্ৰ৷ ইয়াৰ পৰা ওলাই অহাৰ যেন কোনো ৰাস্তা নাই৷

এই পঙ্কিল চক্ৰক আমাৰ দেশীয় আইন ব্যাৱস্থাত বন্ধী শ্ৰমিক বুলি কয়৷ ১৯৭৬ চনৰ Bonded Labour System (Demolish) Actৰ দ্বাৰা এই প্ৰথাক বে-আইনী বুলি ঘোষনা কৰা হৈছে৷ সকলো বন্ধী শ্ৰমিকক স্বাধীন কৰা বুলিওঁ ঘোষনা কৰিছিল৷ কিছুদিন আগতে মহাত্মা গান্ধী গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আঁচনিৰ এটা বিজ্ঞাপনত কোৱা হৈছিল “ধন্যবাদ মহাত্মা গান্ধী গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আঁচনি, বন্ধী শ্ৰমিক প্ৰথা আজি আৰু নাই!”৷কিন্তু অসমৰ এই সকল দূৰ্ভগীয়া বন্ধী শ্ৰমিকৰ জীৱনত এইবোৰ আঁচনিয়ে কিবা প্ৰভাৱ পেলাব পাৰিছেনে? অসংগঠিত ক্ষেত্ৰৰ শ্ৰমিকৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহন কৰা আঁচনি যেনে ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য বীমা যোযনা, ৰাষ্ট্ৰীয় পেনচন আঁচনি আদিৰ বিষয়েওঁ কোনো শ্ৰমিকে একো গম নাপায়৷

ইটা ভাটাৰ এজন শ্ৰমিকৰ দৈনন্দিন জীৱন-শৈলী অধ্যয়ন কৰিলে আপুনি আচৰিত হ’ব৷ তেওঁলোক আচলতে জীয়াই আছে নে একোটা জীৱন্ত মৃতদেহ হিচাপে প্ৰভুৰ আজ্ঞা বহন কৰি আছে সেয়া থিৰাং কৰা টান৷ এটা ৮ বৰ্গফুটৰ অস্থায়ী কোঠালিত পাচঁ-ছ জনীয়া পৰিয়ালক থাকিবলৈ দিয়া হৈছে৷ দুই শতাধিক শ্ৰমিকৰে ঠাহ খাই থকা ইটা ভাটাত কোনো পায়খানাৰ ব্যাৱস্থা নাই৷ মালিক পক্ষই দুই-তিনি বছৰ পূৰ্বে তৰ্জা বেৰৰ তিনিটা কুমুধযুক্ত এটা পায়খানা বনাই দিছিল৷ আমাৰ সহকৰ্মী অলড্ৰিন মজুমদাৰে হিচাপ কৰিছিল, যদি গড় হিচাপত প্ৰতেকজন মানুহে প্ৰাত:কৰ্মত দহ মিনিট সময় লয় আৰু প্ৰথম মানুহজন যদি ৰাতিপুৱা ৫টা বজাত প্ৰৱেশ কৰে তেনেহ’লে শেষৰজন মানুহৰ পাল পৰিব সন্ধিয়া ৬ বজাত! অৰ্থাৎ তেৰ ঘন্টাৰো অধিক সময়ৰ প্ৰয়োজন, হিচাপটো এনেকুৱা 10×250÷60÷3=13.88 ঘন্টা৷ আজিৰ তাৰিখত সেই সুবিধাকনো নাই৷ তেনেহ’লে এই দুই শতাধিক মানুহে ৰাতিপুৱাৰ কামফেৰা ক’ত কৰে? কম বয়সীয়া মহিলা এজনীয়ে কয় “আমি বাহিৰত যাব নিবিচাৰোঁ, কিন্তু উপায় নাই; আমি আমাৰ মান সন্মানৰ কথা পাহৰি তাকেই কৰিব লগা হৈছে৷” ভাটাৰ কাষেৰে সৰু নিজৰা এটা বৈ গৈছে, শ্ৰমিক সকলে গা ধোৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, বাচন-বৰ্তন ধোৱা বা কানি-কাপোৰ ধোৱালৈকে যাৱতীয় কাম এই নিজৰাতে কৰে৷ বাহিৰত মলত্যাগ কৰা বাবে এই পানী প্ৰদুষিত হয় আৰু যাৰ ফলত বিভিন্ন বেমাৰ-আজাৰ যেনে ছালৰ বেমাৰ, ডায়েৰীয়া, জ্বৰ আদি ব্যাপক হাৰত পৰিলক্ষিত হয়৷

শিক্ষা, স্বাস্থ্য, মানৱীয় কৰ্মক্ষেত্ৰ আদিৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজন সমুহ ইটা ভাটা শ্ৰমিকৰ বাবে যেন একো একো হাজাৰ মাইল দূৰৈৰ সপোনহে! দহ বাৰ বছৰীয়া জমিৰণ নেছাই আকৌ স্কুল যোৱাৰ সপোন দেখে৷ বাৰিষাত নাওঁ বা কলগছৰ বুৰ লৈ দুই এদিনৰ বাবে হয়তো তাই স্কুল যাবওঁ পাৰিব৷ কিন্তু লাভ কি? আকৌ অহা বছৰতো আহিবই লাগিব৷ বন্ধীত্বৰ পঙ্কিল বান্ধোনৰ পৰা শিশু সকলো ৰেহাই পোৱা নাই৷ জমিৰণে যেন জীৱনৰ একো একোটা মূল্যৱান ইটা খহাই গঢ়ি গৈছে সভ্য সমাজৰ সু-উচ্চ দালানবোৰ!Image

১৯৪৮ চনৰ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাৰ্ব্বজনীন মানৱাধিকাৰ ঘোষনা পত্ৰত ভাৰতে চহী কৰি নাগৰিকৰ মানৱাধিকাৰ ৰক্ষা কৰাৰ অঙ্গিকাৰ কৰিছিল৷ আমাৰ সংবিধানৰ Article 42 য়ে শ্ৰমিকৰ বাবে সঠিক আৰু মানৱীয় কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পোষকতা কৰে৷ঠিক সেইদৰে Article 47 য়ে জনস্বাস্থ্য উন্নিত কৰাৰ লগতে পুষ্টিৰ স্তৰ উৰ্ধগামী কৰাৰ বাবে চৰকাৰক নিৰ্দেশ দিয়ে৷ স্বাধীনোত্তৰ কালৰ চৰকাৰেওঁ বহুতো আইন প্ৰনয়ন কৰাৰ লগতে বহু আঁচনিও গ্ৰহন কৰিলে৷ কিন্তু সঁচা অৰ্থত কোনো এটা আঁচনিয়ে যেন ভাটা শ্ৰমিকৰ নিচিনা দূৰ্গতসকলৰ কাষ পোৱাগৈ নাই৷ আমাৰ বিশ্বাস, যেতিয়াকৈ সুভবুদ্ধি সম্পন্ন নাগৰিকে চৰকাৰক হেঁচা প্ৰয়োগ নকৰে বা ব্যাৱস্থা পৰিবৰ্তনৰ বাবে নিজে পদক্ষেপ গ্ৰহন নকৰে তেতিয়ালৈকে এই অন্যায় চলিয়ে থাকিব৷