Assam NRC: A History of Violence and Persecution

Quote Posted on Updated on

In a three year-long project, more than 55,000 officials performed the herculean task of examining the citizenship status of more than 31 million people living in the north-eastern Indian state of Assam. On July 30, 2018, the National Register of Citizens (NRC) published the final draft excluding more than four million people out of the list, keeping them on the verge of losing their citizenship and effectively making them stateless. However, the NRC authorities have assured that they would be provided with sufficient opportunity to prove their citizenship during the claim and objection process.

There is a huge uproar among a section of Assamese intellectuals that the national and international media have ignored the historical perspective of NRC updating process. But they are being equally ignorant of the other side of the same history – the history of violence and persecution with absolute impunity. The legacy of anti-immigrant sentiment in public sphere for more than a century needs due consideration along with the colonial policies and schemes which enabled such a huge human population to move from one place to another.

Politics of anti-immigration sentiments

In mid-19th century, a British military officer Maj. John Butler visited and described Assam as “it seemed totally devoid of man, beasts, or birds; a death-like stillness everywhere prevailed”. The sparsely populated, rich in natural resources and abandon fertile land soon motivated the colonial administrators to bring large number of people from other parts of British India, including the Bengalis from the over populated Bengal to resettle in Assam under projects like called ‘Grow More Food’ with an intention to increase the revenue. The colonial administration recruited a ‘colonisation officer’ for hassle-free immigration of Muslim peasants from greater Bengal to Assam.

The immigrant Muslims settled in Brahmaputra valley accepted Assamese language and culture and denounced their Bengali identity to assimilate with the host community. As early as the 1930s, the immigrant Muslim community appealed to the colonial administration to enrol them as Assamese speaking Muslims in the census of 1941. Subsequently, they set up Assamese medium schools and started assimilating with the Assamese community,  participating in various socio-cultural platforms and events, such as Bihu.

However, a wide section of the local community still felt threatened due to the large scale immigration. This fear of losing land, identity and culture to the immigrants soon transformed into conflict in the 1920s. The colonial administration was forced to demarcate the area for settlement, known as line system, which barred the Muslims from settling down in certain localities. In the meantime, the colonial administration under whose patronage Muslims were brought to Assam, wanted further division between the Assamese community and the immigrant Muslim community. While presenting the 1931 census data, British civil servant C.S. Mullen wrote that if the migration continues unabated, Sibasagar would remain the only district where Assamese race would find home of its own. Historian Amalendu Guha wrote, “The Census Report aggravated the fear complex”.

On the other hand, immigrant peasants under the leadership of Maulana Bhashani intensified their movement to abolish the line system and to get land rights which they propagated as ‘gift of God’ which is to be shared by everyone. Maulana Bhashani criticised the line system as Apartheid but the Gopinath Bordoloi-led state Congress was in favour of strict implementation of the line system. In present day discourse, the ‘cut off date’ for determining citizenship often pops up in debates and discussions. However, the commentators tend to forget that if the line system wasn’t the first attempt to keep the immigrant Muslims from enjoying equal opportunity, the 1940’s ‘Development Scheme’ also barred those Muslims who migrated after January 1, 1938 from enjoying land rights.

Local people hardly paid any attention either to the ‘line system’ or the ‘development scheme’. Meanwhile, the immigrant Muslims continued to buy land from Assamese people. Syed Sadulla of Muslim League (ML) was seen as someone tweaking the line system and settling more Muslims in those restricted areas for his party’s electoral benefit. The tug-of-war for power between Sadullah and Bordoloi continued and hatred against immigrant Muslims escalated further in the late 1940s when Bordoloi became the premier of Assam after ousting Sadulla and evicted thousands of Muslim peasants in 1946, alleging them to be illegal immigrants from East Bengal settled by the earlier ML regime.

In such environment of communal polarisation and conflict, the country became divided and attained Independence. Guha observed that after Independence, the migration of Muslim peasants almost stopped. Prof. Monirul Hussain of Gauhati University argues, “The 1951 census recorded for the first time the decreased rate of growth of Muslims in Assam, that is, 17.6% against a total of 20.2%.” But the anti-Muslim sentiment created in the Assamese society in the run up to Partition remained only to be extended to newer heights by interested political forces.

Post Independence, the Muslim community in Assam faced large-scale violence and was forcibly displacement in 1950. Infamously known as ‘rioter bosor’ (the year of riot) among the community, thousands of Muslims fled the country to take shelter in the then East Pakistan through the open border. Famous Assamese parliamentarian and author Hem Barua wrote that as many as 53,000 such families, who left the country in 1950, came back to Assam under the Nehru-Liaquat Pact.

In 1951, the first National Register of Citizens was prepared to weed out the illegal immigrants from East Pakistan. Since then, the anti-immigrant politics has been feeding the Assamese community with the fear of losing their land, identity and culture. On the other hand, the Muslims have been regularly experiencing state-sponsored persecution and mass violence.

‘Quit India Notice’

In late 1960s, several thousand Muslims were forcefully deported to East Pakistan under a draconian scheme called ‘Prevention of Infiltration from Pakistan (PIP)’, without following any legal mechanism of detection and deportation. The border unit of Assam police used to deport hundreds of Muslims without any hue and cry. Hiranya Bhattacharjee, the former DIG of border police in 1979, stated in an interview with The Wire, “At that time, the process of deportation was on, in spite of the fact that there was no formal agreement with East Pakistan or Bangladesh on deportation. Those days, when we deported thousands, there was no hue and cry. What was happening was considered natural.”

This author traced back many such families in present-day Bangladesh who were arbitrarily identified as illegal immigrants and served notice to leave the country. They remember it as ‘Quit India Notice’. The families were separated, few members remained in Assam while a few were deported to East Pakistan. In present-day Bangladesh, they still live with trauma and social segregation. Many of their settlements and villages are known as ‘Assam Para’, ‘Refugee Colony’ etc.

Former home minister and chief minister of Assam Hiteswar Saikia admitted that 1,92,079 persons (unofficial figure is much higher) were deported under the PIP scheme between 1961-69. Prof. Monirul Hussain wrote, “Police committed excesses on the Muslims due to certain extra-legal commitments”. A border police officer, who was in charge of deporting Muslims under PIP, narrated the horrific stories of forceful deportation to this author. He said that he resigned from his job due to mental distress caused by the experience of injustice and inhuman atrocities committed upon those Muslims, apparently who were his fellow countrymen. (The individual called this author after reading the stories of deported Muslims living in a refugee colony in present-day Bangladesh).

After deporting huge numbers of Muslims to East Pakistan, Bimala Prasad Chaliha, the then chief minister of Assam, announced on the floor of the Legislative Assembly in 1969 that ‘no more infiltrators were to be found in Assam’ and hence, the PIP scheme was to be abandoned. But the series of violence and persecution against Muslims continued unabated. Since the early 1980s, an unprecedented violent agitation against the Muslims engulfed the entire state. The agitating group alleged that large number of illegal Bangladeshis infiltrated to Assam during Bangladesh’s Liberation War. But the data says that only three per cent of total Bangladeshi refugees (85% of whom were Hindu) took shelter in Assam. Even smaller states like Meghalaya sheltered more than double of Assam’s figure. But the agitation continued full-swing based on false propaganda and constructed xenophobia. The six year long students agitation took several thousand lives, including the victims of the infamous Nellie Massacre where an estimated three thousand Muslims were killed within few hours of day time.

People check their names on the final draft of the state's National Register of Citizens after it was released, at a NRC Seva Kendra in Nagaon on Monday, July 30, 2018. Credit: PTI

In 1985, the agitating groups, the state and central governments signed the ‘Assam Accord’ and agreed to detect and deport any immigrant who entered the state after March 25, 1971. This document is seen as the genesis of the ongoing NRC updating process.

After several years of debates, discussions, and also several rounds of violent events, almost all the stakeholders, including the Muslims who are often branded as illegal Bangladeshis, came to the consensus of updating the NRC. The Muslim community perceived an updated NRC as panacea to all sorts of persecution, harassment and discrimination which are running high for nearly a century.

But gradually, the NRC was made another tool of persecuting the Muslim and Bengali Hindus through its range of exclusionary and discriminatory provisions. Though the entire population of Assam had to file the application for inclusion in the NRC, as many as 12 million “indigenous people” were given the benefit of ‘original inhabitant’ or ‘OI’, a category which may not even hold any constitutional validity and was never part of the initial modalities but it empowered the lowest level registering authority to include any names even if s/he fails to provide any documentary evidence. On the other hand, the Muslims, Bengali Hindus and few other marginalised groups are subjected to stringent verification process, including a ‘family tree’ matching.

Apart from this discriminatory and racial provisions, the NRC authority deployed a number of exclusionary diktats, mostly beyond the initial modalities to exclude as many Muslims and Bengali Hindus as possible. Already, there are more than 1.3 lakh people who are arbitrarily marked as doubtful or D voters and their cases are pending in the 100 Foreigners Tribunal set up by the Supreme Court across the state. The NRC authority excluded those people from the draft NRC, to which the SC agreed. It also excluded the declared foreigners, their descendants and siblings as well, to which the Gauhati high court agreed. Even several thousand people who have been declared as ‘Indian citizen’ by the tribunal were also not included in the final draft.

Initially, the NRC authority accepted a number of documents, but at the last moment, the district level officials were instructed either to reject certain documents or were instructed to strictly scrutinise the contents of those documents. It can easily be inferred that these discriminatory and exclusionary provisions were fielded to inflate the number towards the fag end of the process at the cost of genuine Indian citizen’s suffering only to fulfil the collective conscience of a politically motivated hostile regime and some chauvinist groups.

This will have far reaching repercussions on the lives of several million people, mostly poor and impoverish and already messed up in the recurrent conflicts and environmental disasters. Thousands of families across the state are going through tremendous mental pressure and trauma. In most cases, some of the members of a family have been included and the remaining are excluded. Most of the excluded are from the vulnerable groups, like women and children. This has not only affected the excluded but also the family members who are included in the list. In the last few months, more than a dozen of people have committed suicide, said to be in the fear of losing their citizenship.

In the current scenario, if someone fails to prove his/her citizenship before the NRC authority during the claim and objection process, then s/he will have to go through the foreigners tribunal which is widely seen by the community as biased and prejudiced towards them. If the person fails to prove citizenship in the Foreigners’ Tribunal, the person will be stripped off the citizenship rights. He/she can thereafter go to the higher courts, which will take time and money. Nobody knows what will happen to those who fail to prove their citizenship.

As per the current mechanism, the government has the only option to dump them in the detention centres. Presently there are six overcrowded detention centres holding about 1,000 such people and the government is working on to build another giant detention camp in the Goalpara district of western Assam. Even in best case scenario, if they are not detained they would lose their civil and political rights, including the right to property. They wouldn’t be able to flee to other Indian states; as the government is planning to collect their biometric information so that they can’t forge their identity and flee to other states. Thus, an environment of deadly silence and trauma has taken control over the lives of several million people across the state.

It is in this context that a section of “Assamese intellectuals” look at history from the other side and realise the sufferings of their own people.

Originally publish at

অসমৰ শ্বাহবাগ কেতিয়া?

Posted on Updated on

আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমণৰ প্ৰায় অন্তিম পৰ্যায়ৰ কাৰ্যসূচীত উপস্থিত হৈছোহি৷ আমি জামালপুৰৰ ‘চৰ জীৱিকায়ন কৰ্মসূচীৰ’ কাম শেষ কৰি দেশখনৰ ৰাজধানী চহৰ ঢাকালৈ ৰাওনা হ’লো৷ ঢাকাত আমাৰ পৃষ্ঠপোষক প্ৰতিষ্টান Eco Social Development Organization–এ বিশ্ব খাদ্য কৰ্মসূচীৰ সহযোগত চৰকাৰী বিদ্যালয়ত School Feeding আঁচনি বাস্তবায়িত কৰি আছে৷ আমি সেয়া অধ্যয়ন কৰি প্ৰতিবেদন যুগুত কৰিব লাগে৷ School Feeding আঁচনিৰ আমাৰ চৰকাৰী বিদ্যালয়সমূহৰ Mid Day Meal আঁচনিৰ সৈতে বহু পৰিমাণে সমঞ্জস্য আছে যদিও কিছু মৌলিক পাৰ্থক্যও আছে৷ এই আঁচনি আমাৰ Mid Day Meal আঁচনিৰ দৰে সাৰ্বজনীন নহয়; বৰঞ্চ দৰিদ্ৰ এলেকাসমূহ যেনে— চহৰৰ বস্তি এলেকা তথা মঙ্গাপীড়িত গ্ৰামীণ এলেকাতহে বাস্তবায়িত কৰা হৈ আছে৷ আনহাতে, আমাৰ বিদ্যালয়ত খিচাৰি খুওৱাৰ নামত শৈক্ষিক পৰিৱেশ বিনষ্ট কৰাৰ লগতে সীমাহীন দূৰ্নীতিৰ যি বজাৰ খুলি ৰাখিছে বাংলাদেশে তাক ৰোধ কৰাৰ বাবেই হয়তো খিচাৰিৰ পৰিবৰ্তে পুষ্টিকাৰক বিস্কুট বিতৰণ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷

আমি ঢাকা ভ্ৰমণ কৰাৰ বাবে আটায়ে প্ৰায় উদগ্ৰীৱ হৈ আছিলোঁ৷ মোৰ বাংলাদেশী ফেচবুক-বন্ধু এস এম মাসৰুল হাসানে লণ্ডনৰ পৰা কেইবাবাৰো ফোন কৰি তেওঁলোকৰ ঢাকাৰ বাসগৃহলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰিলে৷ মাসৰুলে ভাৰতৰ পৰা আইনৰ ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰি বৰ্তমান লণ্ডনত আইনৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী গ্ৰহন কৰি আছে৷ তাৰ ককায়েকেও ফোন কৰি যাৱতীয় ঠিকনা, কোন গাড়ীত যাব লাগিব, ক’ত নামিব লাগিব আদি আতিগুৰি বুজাই দিলে৷ ইপিনে, জিয়া খান নামৰ বয়োজ্যৈষ্ঠ ব্যক্তি এজনেও ঢাকাৰ বনানীত থকা তেওঁৰ ঘৰত এসাজ খাবলৈ আমাৰ আটাইকে নিমন্ত্ৰণ কৰিছিল৷ জিয়া খানৰ জন্মস্থান অসমৰ কৰিমগঞ্জত৷ কলেজীয়া শিক্ষা কৰিমগঞ্জৰ পৰা গ্ৰহণ কৰি গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯৬৭ চনত অৰ্থনীতিৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰে৷ কালৰ সোঁতত পৰি তেওঁ বাংলাদশেৰ বাসিন্দা হ’লেওঁ আজিও অসমৰ সৈতে তেওঁৰ এক বিশেষ আন্তৰিক সম্পৰ্ক আছে৷

মোৰ সহকৰ্মীসকল মোতকৈ এদিন আগতে গৈ ঢাকা পাইছিল৷ অক্টোবৰ মাহৰ শেষৰ দিনটোত মই ইএচডিঅ’ৰ ঢাকাস্থিত কৰ্প’ৰেট কাৰ্যালয়ত উপস্থিত হৈছিলো৷ মোৰ দুই পুৰুষ সহকৰ্মীক কাৰ্যালয়ৰ অতিথিশালাত থকাৰ বন্ধোবস্ত কৰাৰ বিপৰিতে মহিলা সহকৰ্মীৰ বাবে ইএচডিঅ’ৰ জ্যেষ্ঠ বিষয়া এজনৰ ঘৰত কৰা হৈছিল৷ মোৰ থকাৰ বন্ধোবস্ত মই নিজে কৰি লৈছিলো৷ ঢাকাৰ সংলগ্ন গাজীপুৰ জিলাৰ যিটো পৰিয়ালে মোক আলহী কৰি মাতি নিছিল, তেওঁলোকৰ আমাৰ অসমৰ বৰপেটা জিলাৰ লগত এক বিশেষ সম্পৰ্ক আছে৷ সম্পৰ্ক মানে বিচ্ছেদৰ এক জলন্ত কাহিনী৷ এই ধাৰাবাহিকৰ শেষৰ পৰ্যায়ত সেই কাহিনী পাঠকৰ আগত দাঙি ধৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷

মই নিতৌ পুৱা সাত বজাত গাজীপুৰৰ পৰা ঢাকাৰ আদাবৰ নামৰ ঠাইত থকা ইএচডিঅ’ৰ কাৰ্যালয়লৈ অহাযোৱা কৰো৷ প্ৰায় পঞ্চাশ কিলোমিটাৰ বাট, বাছত সময় প্ৰায় ডেৰ ঘন্টা লাগি যায়৷ গাজীপুৰৰ বাছ আস্থানত অলপ দেৰি অপেক্ষা কৰি হ’লেওঁ মই দুমহলীয়া বাছৰ ওপৰ মহলাত বহো৷ কোনোবাদিন বাঁও কাষৰ আসনত আৰু কোনোবাদিন সোঁকাষৰ৷ ৰাস্তাৰ দুয়োপাৰে থকা মানুহৰ ঘৰ, কাৰখানা— মূলতঃ কাপোৰৰ কাৰখানা, বিশ্ববিদ্যালয় তথা শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ মোৰ আকৰ্ষণৰ বিষয়৷ গাজীপুৰ আৰু ঢাকাৰ মাজ বাটত টুঙ্গী নামৰ এটি মফচলীয়া চহৰ৷ টুঙ্গী মোৰ বাবে এটা চিনাকী নাম৷ টুঙ্গীত অনুষ্ঠিত বিশ্ব ইস্তেমাত অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বহু ইছলাম ধৰ্মাৱলম্বী লোক অংশগ্ৰহণ কৰে৷ আমাৰ গাঁৱৰ পৰাও বহু লোকে এই অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰা মোৰ মনত পৰে৷

পিছে মোৰ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ঢাকাৰ বিখ্যাত ‘শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ’— যাক ‘প্ৰজন্ম চত্বৰ’ বা প্ৰজন্ম চোতাল বুলিও কোৱা হয়৷ ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় চৌহদৰ নাতি দূৰৈত থকা শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ বাঙালী জাতীয়তাবাদৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰস্বৰূপ৷ ২০১৩ চনত ইজিপ্তৰ ‘তাহৰিৰ স্কোৱাৰ’ অভ্যুত্থানৰ সমসাময়িক কালত বাংলাদেশত ধৰ্ম নিৰপেক্ষ বাঙালী জাতীয়তাবাদী চিন্তা তথা আদৰ্শেৰে উদ্ভুদ্ধ গণজাগৰণ মঞ্চ নামৰ সংগঠনৰ আহ্বানত এক ঐতিহাসিক গণ আন্দোলন গঢ়ি উঠে৷ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত পাকিস্তানী সৈন্য-বাহিনীৰ হৈ কাম কৰা ৰাজাকাৰ, আল-বদৰ আদি সংগঠনৰ নেতা-কৰ্মীক যুদ্ধ অপৰাধৰ অভিযোগত বিচাৰৰ কাঠগড়াত অনাৰ বাবে এই গণ আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল৷ ২০১৩ চনৰ ছয় ফেব্ৰুৱাৰীত আৰম্ভ হোৱা এই আন্দোলনত খুব কম দিনৰ ভিতৰতে লোকে লোকাৰণ্য হৈ পৰিছিল প্ৰজন্ম চত্বৰ৷ বিপ্লৱী গীত-মাত, কবিতা, শ্লোগানেৰ দীৰ্ঘদিন মুখৰিত হৈ আছিল ঢাকাৰ মাজমজিয়াৰ এই এলেকা৷ বাংলাদেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক পুনৰোদ্ধাৰ কৰাৰ লগতে যুদ্ধাপৰাধীক ফাঁচীৰ দাবীত শ্বাহবাগ স্কোৱাৰৰ পৰা গোটেই বাংলাদেশত এই আন্দোলন বনজুইৰ দৰে বিয়পি পৰিছিল৷ গোটেই বিশ্বৰ সংবাদ মাধ্যম তথা সমাজ বিজ্ঞানীৰ দৃষ্টি নিবদ্ধ হৈ আছিল ঢাকাৰ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰত৷ সম্পূৰ্ণ অহিংসা এই আন্দোলনে সংবাদ মাধ্যমৰ আলোচনা আৰু সমালোচনা দুয়োটাই লাভ কৰিছিল৷ আন্দোলনৰ পন্থা যদিও অংহিসা আছিল তথাপি যুদ্ধাপৰাধীৰ ফাঁচীৰ দাবীক বিভিন্নজনে ‘ৰক্ত পিপাসু’ অহিংস আন্দোলন বুলি সমালোচনা কৰিছিল৷ কোনো কোনোজনে এই আন্দোলনক ‘আৱামী লীগ’ৰ ৰাজনৈতিক ছত্ৰছায়াত গঢ়ি উঠা আন্দোলন বুলিও মতামত আগবঢ়াইছিল৷ কিন্তু শ্বাহবাগ আন্দোলনে ইতিমধ্যে নিজৰ ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতা জনমানসত প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল৷
সেয়া আছিল ২০১৪ চনৰ নবেম্ভৰ মাহৰ ৩ তাৰিখ৷ আগ দিনাখন জামাত নেতা তথা যুদ্ধ অপৰাধৰ অভিযোগত অভিযোক্ত মীৰ কাছিমক বাংলাদেশৰ আান্তৰ্জাতিক অপৰাধ ট্ৰাইব্যুনাল এ মৃত্যুদন্ডৰ ৰায় দিছিল আৰু আন এজন জামাত নেতা কামৰুজ্জামানৰ মৃত্যুদন্ডৰ আপিল শুনানী আছিল দেশখনৰ সৰ্বউচ্চ আদালতত৷
Protesters Shouting Slogan

যথাৰীতি, জামাত শিবিৰে ইয়াৰ প্ৰতিবাদত দেশব্যাপী হৰতালৰ আহ্বান কৰিছিল৷ হয়তো বাংলাদেশৰ জনসাধাৰণ এই বন্ধ তথা হৰতালত ইতিমধ্যে অতিষ্ঠ হৈ পৰিছে৷ ৰাস্তাত গাড়ী মটাৰ ঠিকে চলি আছিল ৷ মনত কিছু শংকা থাকিলেও শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ লৈ যাম বুলি ঠিৰাং কৰিছিলোঁ৷ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ ভ্ৰমন কৰাৰ বাবে এইটো আটাইতকৈ ভাল সময় হ’ব বুলি মনতে ভাবিলো৷ কথা মতেই গাজীপুৰGraffiti on T Shirtৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলো৷ ঢাকাৰ বনানি পাওঁমানে আমাৰ দুমহলীয়া বাছ বিৰাট যান জটত আৱদ্ধ হৈ পৰিল৷ অলপ পলম কৈ হ’লেও, মই গৈ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰত উপস্থিত হ’লো ৷ আহল-বহল চাৰিআলিৰ ডাঙৰ এখন চোতালহেন ঠাই৷ চৌদিশে ডাঙৰ ডাঙৰ অট্টালিকা, এদল যুৱক-যুৱতী হাতত প্লেকাৰ্ড, ফেষ্টুন আদি লৈ কামৰুজ্জামানৰ ফাচী ৰায় বাহাল ৰখা, মীৰ কাছিমৰ ফাচীৰ ৰায় কাৰ্যকৰী কৰা, জামাত শিবিৰ নিষিদ্ধ কৰা আদি দাবীৰে আকাশ বতাহ কপাই ৰাখিছে৷ ৰাস্তাৰ কাষত কোনোবা এদল প্ৰতিবাদকাৰীয়ে আকৌ বিপ্লৱী গীত পৰিৱেশন কৰিছে, কোনোবা এজনে উত্তেজিত ভাষন দিছে বা আন কিছুমানে সংবাদ মাধ্যমৰ আগত তেওঁলোকৰ দাবী সযোৰে উত্থাপন কৰিছে৷ প্ৰথম দৃষ্টিত এক বিশৃঙ্খল পৰিৱেশ যেন লাগিলেও আচলতে, এয়া এক সুপৰিকল্পিত আয়েজনহে ৷ হয়তো এইবোৰ চৰিত্ৰৰ বাবেই এই আন্দোলনক ‘ৰক্ত পিপাসু’ অহিংস আন্দোলন বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল ৷

কিন্তু এই কথা উল্লেখনীয় যে, বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত পাকিস্তানৰ ভুমিকা আছিল কল্পনাতীত ভাৱে ভয়ংকৰ আৰু মানৱ ইতিহাসৰ এক অন্যতম ক’লা অধ্যায়৷ ৯ মহীয়া বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলত আনুমানিক ৩০ লাখ বঙালীক নিৰ্মমভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল, ২৫ হেজাৰ বঙালী নাৰীয়ে পাকিস্তানী সেনা বাহিনী তথা পাকিস্তানৰ মদদ পুষ্ট ৰাজাকৰ, আল বদৰ আদি সংগঠনৰ সদস্যৰ কামনাৰ বলি হৈ অবৈধ মাতৃত্বৰ বোজা বহন কৰিব লগা হৈছিল!

বাংলাদেশ স্বাধীন হোৱাৰ চাৰি দশকৰ পিছত, শ্বাহবাগ আন্দোলনে সেই অগণন নৰ-নাৰীক ন্যায় প্ৰদান কৰাৰ বাবে চৰকাৰক বাধ্য কৰাব পৰাটো ইতিহাসত কেৱল এক বিৰল ঘটনাই নহয় আমাৰ দৰে অসমীয়াৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎসও ৷ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্থ হৈছিল হিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ লোক, ইমান বছৰ পিছত বাংলাদেশৰ ধৰ্ম নিৰপেক্ষ জনসাধাৰণে নিৰ্যাতিত, নীড়িপিত সংখ্যালঘু হিন্দুক ন্যায় প্ৰদান কৰাৰ বাবে যৎপৰোনাস্তি চেষ্টা চলাই আছে আৰু বহু পৰিমানে সফলো হৈছে৷ আনহাতে, অসমৰ ছবৰীয়া অসম আন্দোলনৰ সময়ত উগ্ৰজাতীয়তাবাদীৰ হাতত প্ৰাণ আহুতি দিয়া অসমৰ হাজাৰ হাজাৰ সংখ্যালঘু মুছলমান আজিও ন্যায় নাপালে, এনেকি পাব বুলিও আশা কৰিব পৰাটোও আজিৰ তাৰিখত অলীক কল্পনা৷ কিন্তু পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ গনতান্ত্ৰিক দেশৰ নাগৰিক হৈ যিসময়ত ন্যায় আমাৰ বাবে অলীক কল্পনা; সেই সময়ত বাংলাদেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ জনসাধাৰণে সেই সপোন বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে ৷

অসমৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ যুৱ সমাজে, হত্যা, হিংসা, সাম্প্ৰদায়িকতা, উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ বিৰোদ্ধে আন এক শ্বাহবাগ আন্দোলন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব নে?

চৰ : ৰেডক্লিফ ৰেখাৰ ইপাৰে আৰু সিপাৰে

Posted on Updated on

যোৱা দুটা সংখ্যাত প্ৰব্ৰজন তথা ৰাজনৈতিক পৰ্যালোচনা কৰাৰ পিছত এইবাৰ আমি বাংলাদেশৰ সামাজিক তথা মানৱ-উন্নয়ন বিষয়ক দিশসমূহ আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷ প্ৰথম আলোচনাতে আমি উল্লেখ কৰিছিলো যে, আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমণৰ এটা অন্যতম মূল উদ্দেশ্য আছিল দেশখনে সমাজিক তথা মানৱ-উন্নয়নত যি যুগান্তকাৰী সফলতা লাভ কৰিছে তাৰ বিস্তাৰিত অধ্যয়ন কৰা৷ আমাৰ হোষ্ট সংস্থা ইক’ চোচিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বন বাংলাদেশে আমাৰ এই উদ্দেশ্য সফলকামত কৰাত চেষ্টাৰ ত্ৰুটি কৰা নাছিল৷ চৰ বুলি ক’লে আমি অসমীয়া হিচাপে যি প্ৰতিচ্ছবি আমাৰ চকুৰ আগত চিত্ৰায়িত হয়, বাংলাদেশত ঠিক একে ছবি আমি দেখা নাপালো৷ বাংলাদেশ ভ্ৰমনৰ প্ৰায় ৮ মাহ আগতে ধুবুৰী জিলাৰ বাংলাদেশ সীমান্ত সংলগ্ন কিছু চৰ আমি ভ্ৰমন কৰিছিলোঁ৷ আমাৰ লগত আছিল বিশ্বৰ আগশাৰীৰ সংবাদ পত্ৰ দ্যা নিউয়ৰ্ক টাইমছৰ ‘ইন্ডিয়া ইঙ্ক’ৰ সম্পাদক বাশ্বাৰাত পীৰ৷ আমাৰ চৰজমিন অধ্যয়নত  দেখা পোৱা হৃদয় বিদাৰক  প্ৰতিচ্ছবিয়ে আমাক হতাশ কৰিছিল৷ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, যাতায়ত ব্যৱস্থা, নাৰী সাৱলীকৰণ ইত্যাদিৰ বাবে যেন চৰৰ পৰিবেশ তথা পৰিস্তিতি কোনোটোৱে অনুকুল নহয়৷ কিন্তু ধুবুৰীৰ পৰা মাত্ৰ এক-ডেৰ শ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ বাংলাদেশৰ চৰাঞ্চল ভ্ৰমন কৰি আমাৰ সম্পূৰ্ণ এক বিপৰীত অভিজ্ঞতা হৈছিল৷ এই আলোচনাত এইবোৰ কথাকে বিষদভাৱে আলোচনা কৰিবলৈ যত্ন কৰিম৷ প্ৰথমতে লালমনিড়হাট জিলাৰ হাতিবান্ধা উপ-জিলাৰ পশ্চিম হালধিবাৰী নামৰ এক প্ৰত্যন্ত চৰৰ কথালৈ আহো ৷ ইক’ চোচিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনৰ জেষ্ঠ প্ৰকল্প বিষয়া আব্দুল মান্নান চাহাবৰ নেতৃত্বত আমি ৰাতিপুৱাতেই পশ্চিম হালধিবাৰীলৈ ৰাওনা হ’লো৷ পাটিকাপাড়া ইউনিয়ন পৰিষদৰ নয়াৰহাটত থকা কাৰ্য্যালয় চৌহদত আমাৰ দুচকীয়া বাহনসমূহ ৰাখি আমি পদযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলোঁ৷ তিনি কিলোমিটাৰ বাট বালিচৰত খোজকাৰি তিস্তা নদীৰ পাৰঘাট পাৰ হ’ব লাগিব৷ তিস্তাৰ পানী শুকাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ আব্দুল মান্নান অভিযোগ মানি ল’লে পশ্চিমবংগৰ মমতা দিদিৰ চৰকাৰে প্ৰয়োজনতকৈ বহু কম পৰিমাণৰ পানীহে এৰি দি আছে৷ বাৰিষাত তিস্তাৰ পানীয়ে কিন্তু আজিও সজোৰে তৰ্জন-গৰ্জন কৰি তান্ডৱ চলাবলৈ নেৰে৷ আমি বালি চৰৰ মাজেৰে খোজকাড়ি গৈ থাকিলো৷ কহুৱাবন, গুল্মজাতীয় ঝাওবন, কৰবাত আকৌ উদ্ভাস্তু একো একোজোপা মেটেকা বালি মাটি খামুচি পৰি আছে৷ আমাৰ কেৰেলাৰ সহকৰ্মীয়ে মেটেকা ফুলৰ প্ৰতিচ্ছবি কেমেৰাত বন্ধি কৰিলে৷ সকলোতকৈ চকুতলগা দৃশ্য আছিল, সু-বিস্তাৰিত শংকৰ প্ৰজাতিৰ ধাননী৷ অসমৰ চৰত কাহানিও সেই প্ৰজাতিৰ ধান আমি দেখা মনত নপৰিল৷ কিছু নিলগত ট্ৰেক্টৰ লগাই চৰৰ মাটি চহাই থকা দেখা পাই আব্দুল মান্নান চাহাবক সুধিলোঁ “এতিয়া কিহৰ বতৰ? কি লগাব?” থাইলেন্ডৰ পৰা আমদানিকৃত মাকৈৰ সংকৰ প্ৰজাতিৰ বিজ ৰোপন কৰিব৷ প্ৰতিকুল পৰিস্তিতিতো ভাল ফলন হয়৷ কিন্তু যি সময়ত গোটেই বিশ্বই Sustainable Development ৰ ওপৰত সঘন আলোচনা কৰি আছে সেই সময়ত শংকৰ প্ৰজাতিৰ বিজ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ কিমান সমীচিন সেয়া কোৱা মুস্কিল; কিন্তু বাংলাদেশৰ দৰে দেশ এখনে দৰিদ্ৰতা দূৰিকৰণৰ বাবে হয়তো ইয়াৰ প্ৰয়োগৰ বিকল্পও নাই৷ তিস্তা পাৰ হৈ, পাৰে পাৰে আৰু প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ খোজকাৰি গৈ পশ্চিম হালধিবাৰীত উপস্থিত হ’লো৷ প্ৰায় পাচশ পৰিয়ালৰ বাসস্থান এই অস্থায়ী ভু-খন্ড৷ আমাক ইএচডিও আৰু প্লান বাংলাদেশৰ সংহত সামাজিক উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ কাৰ্য্যালয়ত বহিব দিলে৷ আটক ধুনীয়া আচবাব পত্ৰ, সৌৰশক্তি চালিত পাঙ্খা তথা অন্নান্য বিদ্যুতচালিত সা-সৰঞ্জামৰে সেয়া চহৰাঞ্চলৰ কোনোবা আধুনিক কাৰ্য্যালয়তকৈ কোনো গুনে কম নহয়৷ কাৰ্য্যালয়ৰ বিষয়াবৰ্গৰ লগত পৰিচয় হৈ প্ৰকল্পৰ মূল বিষয়সমূহ বুজি লোৱাৰ চেষ্টা কৰিলোঁ ৷ দিনটোৰ কাৰ্য্যসূচী মতে আমি ঠিক বাৰ বজাত পশ্চিম হালধিবাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যায়লত উপস্থিত হ’লো৷ বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক শ্বামিম কবিৰ পাটোৱাৰীয়ে আমাক উষ্ম আদৰণি  জনালে৷ বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিৰ বিষয়ববীয়া সকলো উপস্থিত হ’ল৷ পৰিচয় পৰ্ব শেষ কৰিয়ে আমি মূল কথা লৈ আহিলো৷ বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিয়ে তেওঁলোকৰ কাৰ্যবিৱৰনী আমাৰ আগত বৰ্ণনা কৰি গ’ল৷ প্ৰত্যন্ত চৰৰ অশিক্ষিত নাম বা মাত্ৰ শিক্ষাৰে শিক্ষিত অবিভাৱক সকলৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ আৰু গাম্ভীৰ্যতা প্ৰত্যক্ষ্য কৰি আমি আচৰিত হ’লো৷ বছৰৰ আৰম্ভনিতে পৰিচালনা সমিতিয়ে বছৰটোৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ লক্ষ নিৰ্ধাৰন কৰে আৰু আৰু গোটেই বছৰ সেই আাকাংক্ষিত লক্ষত উপনীত হ’বলৈ কাম কৰি যায়৷ প্ৰধান শিক্ষকৰ কাৰ্য্যালয়ৰ দেয়ালত আৰি থোৱা তেনে এটি ‘লক্ষ’ই আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষন কৰিলে “অঞ্চলৰ এশ শতাংশ শিশু ভৰ্তি হ’ব আৰু পঞ্চম শ্ৰেণীলৈকে সকলো শিক্ষাৰ্থী শ্ৰেণীভিত্তিক নিৰ্ধাৰিত যোগ্যতা অৰ্জন কৰি পৰৱৰ্তী শ্ৰেণীলৈ উত্তীৰ্ণ হ’ব৷” কেৱল লক্ষ নিৰ্ধাৰনেই নহয়, মাহেকিয়া অগ্ৰগতিৰ ক্ষতিয়ানো দেয়ালত আৰি থোৱা আছে৷ প্ৰধান শিক্ষকসহ পৰিচালনা সমিতিৰ বিষয়-ববীয়াসকলে আমাক শ্ৰেনীকোঠা পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ লৈ গ’ল৷ তিনি শতাধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰে ঠাহ খাই থকা বিদ্যায়লয়ৰ প্ৰতেকটো শ্ৰেনীকোঠাত পূৰ্ণ গতিত পাঠদান চলি আছিল৷ প্ৰত্যন্ত চৰৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চকুত লগা উপস্থিতিৰ আৰত কেৱল পৰিচালনা সমিতিৰ এশ শতাংশ নাম ভৰ্তিৰ বছৰেকীয়া ‘লক্ষ’ই একমাত্ৰ কাৰণ নাছিল৷ পশ্চিম হালধিবাৰী চৰৰ লগতে বাংলাদেশৰ বিভিন্ন পিছপৰা অঞ্চলৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বাংলাদেশ চৰকাৰে সাৰ্বজনীন বৃত্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ বিভিন্ন এনজিও তথা সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানে বিদ্যালয় বহি:ভুত শিশুৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে বিশেষ কাৰ্যাৱলী গ্ৰহণ কৰিছে৷ আমাৰ হোষ্ট সংস্থা ইএচডিও ই এই বিদ্যালয়ত দুজনকৈ শিক্ষা সেচ্ছাসেৱক নিয়োগ কৰিছে৷ প্লান ইন্টাৰনেশ্বনেলৰ বাংলাদেশ শাখাই বাৰিষা কালত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ যাতায়তৰ বাবে বিশেষ নাওৰ ব্যৱস্থা কৰি দিছে৷ জামালপুৰ জিলাৰ এখন চৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহত্তম এনজিও ব্যাকৰ ‘শিক্ষাতৰি’ নামৰ এক বিশেষ ভাসমান বিদ্যালয় আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলোঁ৷ ২০১৩ চনত দ্যা নিউইয়ৰ্ক টাইমছে বাংলাদেশৰ ‘শ্বিধুলাই স্বনিৰ্ভৰ সংস্থা’ নামৰ এনজিওৰ ভাসমান বিদ্যালয়ৰ প্ৰসংসা কৰি এক বিশেষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল৷ প্ৰতিবেদনটোয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে, উক্ত এনজিওটোয়ে ২০১৩ চনলৈকে সত্তৰ হেজাৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিছে৷ চলিত পাচ বছৰত (২০১৩-২০১৮) সংস্থাটোয়ে আৰু এক লাখ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব৷ বাংলাদেশৰ চৰাঞ্চলত এনে বহু সমাজিক সংস্থাই শিক্ষাৰ লগতে বিভিন্ন সমাজ উন্নয়নমূলক কাম-কাজেৰে চৰবাসীৰ কষ্ট লাগৱ কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাই আছে৷ যিটো আমি ধুবুৰী বা বৰপেটাৰ চৰত দেখা নাপাও৷ ??????????????????????????????? যিকিয়ে নহওক, আমি পশ্চিম হালধিবাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়লৈ উভতি আহোঁ৷ চৰত বিদ্যুৎ যোগান নাই বুলি আমি আগতেই উল্লেখ কৰিছো৷ প্ৰতিকুল প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিৰ বাবে বিদ্যুৎৰ আশাও কৰিব নোৱাৰি৷ কিন্তু চৰৰ বিদ্যালয়ৰ শৌচাগাৰত ফ্লাছ টয়লেট দেখিহে তবৎ মানিবলগীয়া হ’ল৷ উৰ্ধ্বমূখী হেন্ড পাম্পৰ জড়িয়তে পানী টেংকীত জমা ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ যিসময়ত অসমৰ চৰৰ বিদ্যালয় দমকলতো দূৰৰে কথা পায়খানা বিচাৰি পোৱা টান সেই সময়ত বাংলাদেশী চৰৰ বিদ্যালয়ত এই সা-সুবিধা দেখি আচৰিত নহৈ নোৱাৰিলোঁ৷ ছাত্ৰ ছাত্ৰী আৰু শিক্ষক শিক্ষয়িত্ৰীৰ লগতে পৰিচালনা সমিতিৰ সদস্য-সদস্যা সকলৰ সৈতে আমি এক দীৰ্ঘ সময় অতিবাহিত কৰিলোঁ৷ হঠাৎ দেখা পালো প্ৰায় বিছজনীয়া কণ কণ ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ দল এটাই হালধীয়া টি শ্বাৰ্ট পিন্ধি খেলপথাৰৰ এটা চুকত একত্ৰিত হৈ আছে৷ প্ৰধান শিক্ষক পাটোৱাৰী চাহাবে আমাক তালৈকে লৈ গ’ল৷ ইউনিচেফৰ সহযোগত স্থানীয় সংস্থা এটাই বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নিৰাপদ সাতোৰৰ প্ৰশিক্ষন প্ৰদান কৰি আছে৷ আমাৰ অত্যুৎসাহী সহকৰ্মী নিহাদ, বিজু আৰু মনুজেও ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ লগত জীৱন দক্ষতাৰ প্ৰশিক্ষনৰ ‘ৱাৰ্মআপ ছেশ্বন’ত ভাগ ল’লে৷ বাংলাদেশত গড় হিচাপত প্ৰতিদিনে ৫০ জনকে শিশু পানীত ডুবি মৃত্যুবৰণ কৰে৷ অসমৰ চৰতো যে এই হাৰ কোনো গুনে কম নহ’ব সেয়া ধুৰুপ৷ কিন্তু আমাৰ চৰত সাতোৰ প্ৰশিক্ষন বা সচেতনতা বৃদ্ধিৰ বাবে কোনো কাৰ্য্যকৰী ব্যৱস্থা লোৱাৰ খবৰ কেতিয়াবা সুনিছিলো বুলি মনত নপৰে৷ মাতৃ আৰু শিশু স্বাস্থ্য বিষয়ক ইএচডিওৰ এক প্ৰকল্পৰ অধীনত বাংলাদেশৰ এক বৃহৎ এলেকাত ‘মাতৃ সভা’, ‘চোতাল বৈঠক’, ‘উন্নয়নৰ বাবে নাটক’ আদিৰ জড়িয়তে সজাগতা বৃদ্ধিৰ বাবে অহৰহ প্ৰচেষ্টা চলাই থকা হৈছে৷ ??????????????????????????????? মন কৰিবলগীয়া কথাটো হ’ল যে, অসমৰ চৰ আৰু বাংলাদেশৰ চৰৰ মাজত ভূগৌলিক কোনো অমিল নাই, মানুহৰ জীৱন জীৱিকা, সংস্কৃতি আদিৰো কোনো বিশেষ অমিল নাই, এনেকি সমস্যাৰো কোনো পাৰ্থক্য নাই৷ কিন্তু অমিল এটাই – আজি বাংলাদেশৰ চৰ বিশ্বৰ আগশাৰীৰ উন্নয়ন সংস্থাসমূহৰ বাবে গৱেষনাগাৰত পৰিনত হৈছে আৰু আমাৰ চৰ সমূহ দৰিদ্ৰতা, পুষ্টিহীনতা, নিৰক্ষৰতা, কু-সংস্কাৰ আদিৰ যাদুঘৰত পৰিনত হৈছে৷ কিন্তু কিহৰ বাবে? অসমৰ চৰত “চৰ জীৱিকা কৰ্মসূচী’ৰ দৰে প্ৰকল্পৰ উদ্ভাৱন কিয় নহয়? এই জটিল প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচৰাৰ আগতে বাংলাদেশৰ জামালপুৰ লাভ কৰা আমাৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰি লোৱা যাওঁক ৷ ঠাকুৰগাৱৰ পৰা ৰংপুৰ হৈ গাইবান্ধা জিলাৰ ফেৰীঘাটৰ পৰা যন্ত্ৰচালিত নাওঁত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুৰে আমি জামালপুৰ জিলাৰ দেৱানগঞ্জ উপজিলা লৈ যাত্ৰ কৰিছিলোঁ৷ দেৱানগঞ্জত এসপ্তাহ থাকি ইএচডিও আৰু Char Livelihood Programmeৰ চৰ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহ অধ্যয়ন কৰাৰ পৰিকল্পনাৰে এই যাত্ৰা৷ সুবিশাল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ (বাংলাদেশত যমুনা নাম লৈছে ) এটি আলোক চিত্ৰ আমি জনপ্ৰিয় ছ’ছিয়েল মেডিয়া ফেচবুকত আপলোড কৰিছিলোঁ৷ আই আই টি গুৱাহাটীৰ গৱেষক বন্ধু এজনে ‘ধুবুৰীৰ দৰে’ বুলি মন্তব্য কৰাত ধুবুৰীৰ পৰা বেছিদুৰ নহয় বুলি আমি জনালোঁ৷ পিছ মুহুৰ্ত্যত তেওঁ আকৌ মন্তব্য কৰিলে – “Enter India then…. just like so-called ‘bangladeshi ghuspaithi’ hahahaha” ৷নিজকে কিছুসময়ৰ বাবে হলধিবাৰী চৰৰ এজন বাসিন্দা হিচাপে কল্পনা কৰি বৰপেটাৰ সুতিৰ চৰলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ কথা ভাবিলোঁ৷ সঁচাকৈ বাংলাদেশী হত-দৰিদ্ৰ চৰবাসী এজন অসমৰ চৰত গৈ আশ্ৰয় ল’বনে? আমাৰ মনে সদৰ্থক উত্তৰ বিচাৰি নাপালে৷ প্ৰায় তিনি ঘন্টাৰ যাত্ৰাৰ অন্তত দেৱানগঞ্জৰ পাৰঘাটত আমাৰ নাওঁ উপস্থিত হ’ল৷ আমাক আগুবঢ়াই নিয়াৰ বাবে ESDO-CLP প্ৰকল্পৰ কৰ্মীবৃন্ধ আহি পাৰঘাটত ৰৈ আছিল৷ দেৱানগঞ্জ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ চাপৰিৰ এখন সৰু মফছল এলেকা৷ আধুনিক সা-সুবিধা থকা কাৰ্য্যালয়ৰ লগতে থকা আলহী কক্ষত আমাৰ তিনিজনৰ থকাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিলে৷ আমাৰ মহিলা সহকৰ্মী ছৈয়দা নিহাদ ফাৰহিনক মহিলা কৰ্মীৰ ভাৰা ঘৰত থাকিব দিলে৷ সন্ধিয়া প্ৰকল্প বিষয়াৰ লগত আলোচনা কৰি পিছদিনা ৰাতিপুৱাৰ পৰাই কামত লাগি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিলোঁ৷ নিহাদৰ বাবে মহিলা কৰ্মীয়ে ইলিচ মাছ আনি ৰাখিছিল৷ পদ্ধাৰ ইলিচৰ লোভে হয়তো তাইক অকলে থাকিবলগীয়া হোৱাৰ বেজাৰ পাহৰাই ৰাখিছিল । পিছদিনাই ৰাতিপুৱাই আমি বাহাদুৰাবাদৰ মদন চৰৰ ‘সাপ্তাহিক সামাজিক উন্নয়ন’ সভাত উপস্থিত হ’লো৷ ESDO-CLP য়ে চৰৰ দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালবোৰক সামৰি লৈ এই প্ৰকল্প বাস্তৱায়িত কৰি আছে৷ চিএলপিয়ে বাংলাদেশৰ ছয়খন চৰ অধ্যুষিত জিলাত দৰিদ্ৰতা দুৰিকৰণৰ লগতে সামাজিক উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰি আছে৷ প্ৰতেকটো হিতাধিকাৰী পৰিয়ালক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সহায় আৰু সহযোগ কৰি ১৮ মাহৰ ভিতৰত স্বাৱলম্ভী কৰি তোলাৰ প্ৰয়াস কৰা হয় আৰু চিএলপিয়ে এতিয়ালৈকে এক বিশাল সাফল্য লাভ কৰিবলৈ সক্ষমো হৈছে৷ আমি অংশ গ্ৰহন কৰা সভাত সেই দিনাৰ কাৰ্যসূচীমতে চৰকাৰী বিভাগ সমূহৰ বিষয়ে চৰৰ মহিলা সকলক শিক্ষা দি থকা হৈছিল৷ ৪৫ সপ্তাহৰ বাবে চিএলপিয়ে এক বিশেষ পাঠ্যক্ৰম সৃষ্টি কৰি প্ৰতেক সপ্তাহত চৰবাসীক বিভিন্ন বিষয় যেনে- চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিভাগ আৰু নাগৰিক অধিকাৰ, পঞ্চায়ত, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিয়াল পৰিকল্পনা, পশুপালন ইত্যাদিৰ ওপৰত শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়৷ সভাত উপস্থিত থকা মহিলাসকলে আমাক জনালে যে, তেওঁলোকে প্ৰতেকে এই প্ৰকল্পৰ পৰা এটা ঘৰ (প্ৰয়োজন ঘৰৰ ভেটিত মাটি পেলাই ওখ কৰাও হৈছে)), এটা পাঁচলিৰ বাগিচা, এটা অনাময় পায়খানা, এটা পচন সাৰ সৃষ্টি কৰা গাত তথা চালি আৰু এজনী গাই গৰু লাভ কৰিছে৷ গো-পালনৰ বাবে প্ৰথম ১ বছৰ  ৭৫০ টাকা আৰু পৰবৰ্তী ৬ মাহ ৬০০ টাকা মাহেকীয়া ভাট্টাও লাভ কৰি আছে৷ ১৮ মাহৰ ভিতৰত যিকোনো প্ৰকাৰে পৰিয়ালটোক দৰিদ্ৰতাৰ পঙ্কিল-চক্ৰৰ পৰা যিকোনো প্ৰকাৰে উদ্ধাৰ কৰিবই লাগিব৷ সভা শেষ কৰি আমি চৰৰ আৰু কিছু পৰিয়ালক লগ কৰিব গ’লো৷ এঘৰত আমি কথা পাতি থাকোতে এগৰাকী যুৱতীয়ে হাতত ডাঙৰ বহী এখন লৈ কৰবাৰ আহিল৷ আমাৰ লগত থকা ESDO-CLPৰ কৰ্মকৰ্তাজনে পৰিচয় কৰাই দিলে – এষেত “পুষ্টি বাইদেউ”৷ প্ৰকল্প চলি থকা প্ৰতেকটো চৰত একোজনকৈ পুষ্টি কৰ্মীয়ে প্ৰতেকজন চৰবাসীৰ ঘৰে ঘৰে গৈ পুষ্টিহীনতাৰ লক্ষন, কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰৰ বাবে সচেতনতা বৃদ্ধি কৰি আছে৷ গোটেই দিনটো বিভিন্ন এলেকা পৰিদৰ্শন কৰি এনেকুৱা অনুভৱ হ’ল যেন দৰিদ্ৰতা, পুষ্টিহীনতা, নিৰক্ষৰতা, বাল্য বিবাহ এনেকি নিবনুৱা সমস্যাৰ বিৰোদ্ধে এক বিৰাট যুদ্ধহে চলি আছে আৰু যি যুদ্ধ যিকোনো মূল্যৰ বিনিময়ত জয়ী হ’বই লাগিব৷ ??????????????????????????????? পিছদিনা চাৰুমখাৱাৰ মৌলবীৰ চৰলৈ গ’লো৷ তাতো একে পৰিস্থিতি৷ প্ৰত্যন্ত চৰ৷ প্ৰথমতে আমাক এটা বিশেষ প্ৰশিক্ষন শিবিৰলৈ লৈ যোৱা হ’ল৷ নৱবিবাতিত দম্পতিক পৰিয়াল পৰিকল্পনা, নাৰী সাৱলীকৰণ, নাৰী অধিকাৰ, বৰ্ধিত আয় ইত্যাদিৰ ওপৰত প্ৰশিক্ষন দি থকা হৈছিল৷ ইচলামিক ষ্টাডিচৰ স্নাতোকত্তৰ ডিগ্ৰীধাৰী প্ৰশিক্ষক আবু বাক্কাৰ ছিদ্দিকে সাৱলীলভাৱে ধৰ্মীয় নীতি নিৰ্দেশনাৰ অধীনত কিদৰে সুস্থ আৰু সৰ্বাঙ্গসুন্দৰ দাম্পত্য জীৱন গঢ়িব পাৰি তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি এক বিশেষ বক্তব্য প্ৰদান কৰিলে৷ ধৰ্মীয় আনুগত্যক কিদৰে উন্নয়নৰ কামত লগাব পাৰি তাৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিলোঁ৷ কেৱল সেয়াই নহয় আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলো কিদৰে বাংলাদেশ চৰকাৰৰ বিভিন্ন প্ৰচাৰ প্ৰত্ৰ জড়িয়তে ধৰ্মীয় নেতৃত্বক চৰৰ উন্নয়নমুলক কামত ব্যৱহাৰ কৰি আছে৷ যিসময়ত আমাৰ দেশত ‘সচ্চ ভাৰত অভিযান’ৰ নামত ৰাজনৈতিক দলৰ ৰথী-মহাৰথীৰ নাটকৰ অন্ত নাই সেই সময়ত মৌলবীৰ চৰৰ আন এটা সভাত আমি এক ভিন্নধৰ্মী অভিজ্ঞতা লাভ কৰিলোঁ৷ ১০০ শতাংশ অনাময় পায়খানাৰ লক্ষত চৰবাসী কিদৰে উপনীত হ’ল সেয়া জানিবলৈ বৰ ইচ্ছা গ’ল৷ এই সাফল্যৰ আঁৰৰ ৰহস্য জানিব বিচৰাত পঞ্চাশোৰ্ধ মহিলা এজনীয়ে টপৰাই উত্তৰ দিলে “আমাৰ এটা সিদ্ধান্তই এই লক্ষত উপনীত হ’বলৈ সহায় কৰিছে, সেয়া হ’ল – চকিদাৰৰ মলমূত্ৰ সভাপতিক ভক্ষন কৰিব নিদিওঁ”৷ মানুহজনীৰ লেগামহীন কথাত আচৰিত নৈ নোৱাৰিলোঁ৷ তথাপিও সুধিলো “সেয়া কেনকৈ?” আমাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দি ক’লে যে, তেওঁলোকে প্ৰথমতে চৰৰ আটাইতকৈ দুখিয়া পৰিয়ালবোৰক টাৰ্গেট কৰি লৈছিল; যাতে কোনো কাৰনতে এটা পৰিয়ালো সম্পুৰ্ণ অনাময়ৰ বাহিৰত নাথাকে৷এটা খোলা পায়খানাই গোটেই চৰবাসীৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি ভাবুকি হ’ব পাৰে৷ খোলা পায়খানাৰ মলমূত্ৰৰ জড়িয়তে বিয়পিব পৰা বেমাৰ আজাৰৰ পৰা আঁতৰত থকাৰ এইটোয়ে আটাইতকৈ ফলপ্ৰসু উপায়৷ ???????????????????????????????কিন্তু অসমৰ কোনোবা চৰত ‘সচ্চ ভাৰত অভিযান’ৰ অধিনত এনে কোনো কাম কৰা হৈছেনে যাৰ দ্ধাৰা চৰবাসীক অনাময়ৰ প্ৰয়োজনীয়াতা উপলব্ধি কৰাব পৰা হৈছে? The Economist নামৰ আলোচনীয়ে বাংলাদেশৰ ওপৰত প্ৰকাশ কৰা এটা বিশেষ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে, বাংলাদেশে সমাজৰ নিন্মবৰ্গৰ মানুহৰ জীৱনধাৰণৰ মানদন্ড উন্নত কৰাত এক যুগান্তকাৰী সফলতা লাভ কৰিছে৷ আজিৰ তাৰিখত প্ৰায় আাটাইবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মানৱ উন্নয়ন সুচক যেনে, Maternal Mortality Rate, Infant Mortality Rate, Life Expectancy ইত্যাদিত বাংলাদেশ ভাৰততকৈ ভাল ফলাফল প্ৰদৰ্শন কৰি আছে৷অকল অসমৰ পৰিসংখ্যাৰ লগত তুলনা কৰিলে এই ব্যৱধান আৰু বেছি৷ অসমৰ এজন শিশুৰ আকাংশিত আয়ু বাংলাদেশৰ এজন শিশুৰ আকাংশিত আয়ুতকৈ প্ৰায় দহ বছৰ কম! বাংলাদেশৰ এই চমকপ্ৰদ সাফল্যত আমাৰ প্ৰাক্তন কেন্দ্ৰীয় গ্ৰাম উন্নয়ন মন্ত্ৰী জয়ৰাম ৰমেশে কৈছিল যে,  সমাজ পৰিবৰ্তনৰ বাবে উচ্চ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিলৈ অপেক্ষা কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই আৰু বাংলাদেশে সেয়া কৰি দেখুৱাইছে৷ কিন্তু অসমৰ চৰত আৰ্থ-সামাজিক পৰিবৰ্তনৰ যাত্ৰা আৰম্ভ নোহোৱাৰ কাৰণ কি? বাংলাদেশৰ চৰবাসীৰ বাবে যদি পশ্চিমীয়া দেশ তথা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়নকামী সংস্থাসমূহে অহৰহ প্ৰচেষ্টা কৰি যাব পাৰে, অসমৰ চৰবাসীৰ বাবে কিয় নোৱাৰে? অসমৰ চৰবাসীয়ে কি অপৰাধ কৰিছে? এই খিনিতে  এটা ঘটনা মনত পৰিছে, মোৰ সহকৰ্মী মনুজে দেৱানগঞ্জত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ “World Food Programme”ৰ বিষয়াসকলৰ লগত দুপৰীয়াৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰি WFPৰ Logo অংকিত গাড়ীত আগত থিয় হৈ ফ’টো উঠিলে৷ WFPয়ে, দেয়ানগঞ্জ সমন্নিতে বাংলাদেশৰ এক বৃহৎ এলেকাত কাম কৰি আছে৷ বিশেষকৈ বানপানীত ক্ষতিগ্ৰস্থ লোকসকলক খাদ্য যোগান ধৰি আছে৷ মনত এক বুজাব নোৱাৰা কষ্ট অনুভৱ কৰিলোঁ৷ যি সময়ত এজন অসমীয়াই WFPৰ গাড়ীৰ আগত থিয় হৈ ফ’টো উঠি আত্ম তৃপ্তি লাভ কৰিছে,  ঠিক  প্ৰায় একে সময়তে অসমৰ গোৱালপাৰা জিলাৰ বানপীড়িতৰ ওপৰত অসম আৰক্ষীয়ে বৰ্বৰ বাবে আক্ৰমন চলাইছে ৷ বানপীড়িতৰ অপৰাধ আছিল যে, তেওঁলোকে উপযুক্ত সাহাৰ্য্যৰ দাবী কৰিছিল৷ অসমৰ বানপীড়িতৰ বাবে WFPএ কিয় কাম কৰিব নোৱাৰে? অসমৰ বানপীড়িত বা চৰবাসীৰ দূৰ্দশাক লৈ কোনেও চিন্তা কিয় নকৰে? আচলতে কেৰোণটো ক’ত? আমি আজিৰ আলোচনাৰ আৰম্ভনিতে ধুবুৰীৰ চৰাঞ্চল ভ্ৰমন কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিলো৷ বাশ্বাৰাত পীৰ চাহাবৰ লগত ধুবুৰী জিলাৰ বাংলাদেশ সীমান্তৰ চৰসমূহ ভ্ৰমন কৰি আহি গুৱাহাটীত কিছু দল সংগঠনৰ কৰ্মকৰ্তাৰ আলোচনা কৰিছিলোঁ৷ তেনে এটি আলোচনাত, চৰ-চাপৰিৰ এজন যুৱ-নেতাই চৰৰ মানুহৰ দুৰ্দশাৰ কথা পীৰ চাহাবৰ আগত বৰ্ণনা কৰি আছিল৷ তেখেতে কিছুসময় মনযোগ দি শুনি ওলোটাই প্ৰশ্ন কৰিলে “আপুনি সেই দুৰ্গত সকলৰ বাবে কি কৰিছে?” যুৱ নেতাৰ মূখৰ বৰণ পৰিবৰ্তন হৈ গ’ল৷ “আজি পৃথিৱীৰ কেইজন মানুহে অসমৰ চৰবাসীৰ অৱস্থাৰ কথা গম পায়? আপোনাৰ সমস্যাৰ কথা বেলেগে কিয় ক’ব যাব?” কেৱল সেই যুৱ নেতাজনেই নহয়, আচলতে পীৰ চাহাবৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিবৰ জোখাৰে আমি সমাজ জীৱনৰ লগত জড়িত কেইজন ব্যক্তিয়ে কাম কৰিছোঁ৷ আমাৰ দায়বদ্ধতা কেৱল চৰকাৰ বা শাসক শ্ৰেনীক সমালোচনা কৰোতেই  শেষ হৈ যায় নে? আমি বাংলাদেশৰ চৰচাপৰি ভ্ৰমন কৰি গভীৰ ভাৱে বিশ্বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছোঁ যে, আচলতে অসমৰ চৰবাসীৰ দূৰ্দশাৰ কাৰন প্ৰতিকুল প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ নহয় বৰঞ্চ চৰকাৰ, ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক নেতৃত্ব্যৰ অনিহা আৰু পৰিকল্পতিত বৈষম্যমূলক আচৰণহে ইয়াৰ বাবে দায়ী৷ আজিৰ অসমৰ চৰৰ আৰ্থ-সামাজিক পৰিস্থিতিত অকল ৰাজনৈতিক একত্ৰীকৰণে সমস্যাৰ সমাধান কৰিব বুলি আমাৰ মনে নকয়; বাংলাদেশী চৰৰ দৰে ইয়াতো স্থিতাৱস্তাৰ পৰিবৰ্তনৰ বাবে সামাজিক আৰু মানৱ উন্নয়নমূলক এক বিপ্লৱ অপৰিহাৰ্য্য৷

প্ৰব্ৰজন অপৰাধ নে অধিকাৰ?

Quote Posted on Updated on

[যোৱা সংখ্যাৰ লিখনিত আমি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিলো যে, বাংলাদেশত বসবাস কৰা হিন্দু তথা অন্ন্যান্য সংখ্যালঘু ধৰ্মালম্বী ব্যক্তি সকলৰ সাম্প্ৰতিক আৰ্থ-সামাজিক তথা ৰাজনৈতিক অৱস্থাৰ বিষয়ে আমাৰ ভ্ৰমনকালত লাভকৰা অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটি আলোচনা আগবঢ়াম৷ “The Reluctant Fundamentalist”ৰ লিখক মহচিন হামিদে তেওঁৰ শেহতীয়া The Guardian কাকতৰ কলামত লিখিছে “মই প্ৰব্ৰজনক এক মানৱাধিকাৰ হিচাপে বিশ্বাস কৰোঁ, মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ বা জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা যৌন বৈষম্য বিৰোধী অধিকাৰৰ দৰেই মৌলিক এই অধিকাৰ”৷ তেওঁ আৰু লিখিছে যে, আমি সকলোয়ে ঐতিহাসিকভাৱে প্ৰব্ৰজনকাৰী আমাৰ পূৰ্বপুৰুষ বেলেগ কোনোবা ঠাইৰ পৰাই প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷ আগন্তক দিনত, জলবায়ু পৰিবর্তন, ৰোগ, ৰাষ্ট্রৰ ব্যর্থতা, যুদ্ধ আদিৰ ফলশ্ৰুতিত লাখ লাখ হয়তো কোটি কোটি মানুহ এটা দেশ এৰি বেলেগ দেশত আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য হ’ব, প্ৰব্ৰজনৰ পূৰ্বৰ সকলো পৰিসংখ্যাই এই প্ৰব্ৰজনৰ আগত ম্লান পৰি ৰ’ব৷ যদি আমি তেওঁলোকৰ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি নিদিওঁ, তেতিয়াহলে আমি এনে এক বৈষম্যমূলক পৃথিৱী সৃষ্ট্ৰি কৰিব গৈ আছো য’ত পাৰপত্ৰবোৰে আমাৰ ‘জাতি’ আৰু সদাবৃদ্ধিপ্ৰাপ্ত বল প্ৰয়োগেৰে আমাৰ পৰা আনুগত্য আদায় কৰাৰ চেষ্টা কৰা হ’ব৷ মহচিন হামিদৰ এই আশাংকা আমাৰ অসম মুলুকত আলোচনা কৰাটো কিমান সমিচিন হ’ব সেয়া যথেষ্ঠ সন্দেহজনক; কিন্তু আজিৰ তাৰিখত আমি এই সত্যক অগ্ৰাহ্যও কৰিব নোৱাৰো৷ অসমত আশীৰ দশকৰ পৰা প্ৰব্ৰজনৰ ওপৰত যিমান আলোচনা-পৰ্যালোচনা হৈছে, সকলোতে বাংলাদেশৰ পৰা আগত মুছলামান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ ওপৰতে মূলত দৃষ্টি নিবন্ধিত হৈ আছে৷ প্ৰব্ৰজনৰ মানৱিক দিশটো যেনেকৈ দৃষ্টিকটুভাৱে উপেক্ষা কৰা হৈছে, ঠিক তেনেকৈ কৌশলপূৰ্ণভাৱে হিন্দু প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ দিশটোও এৰাই চলা হৈছে৷ বুৰঞ্জীবিধ অমলেন্দু গুহ ডাঙৰিয়াই লিখিছে যে, দেশ বিভাজনৰ পিছৰ পৰা অসমলৈ তেতিয়াৰ পূব-পাকিস্তানৰ পৰা মুছলমান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ আগমন প্ৰায় স্থবিৰ হৈ পৰিছিল আৰু তাৰ ঠাই দখল কৰিছিল হিন্দু প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে৷ কিন্তু অসমত প্ৰব্ৰজন সম্বন্ধীয় বাগধাৰাত এই দিশটো বিচাৰি পোৱা খুবেই মুস্কিল৷ আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমনকালত হিন্দু প্ৰব্ৰজনৰ কিছু ঐতিহাসিক তথা সাম্প্ৰতিক কাৰণ বিচাৰি উলিওয়াৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ৷]
চ্যাংৰাবান্ধা-বুড়িমাৰী সিমান্ত চেকপ’ষ্ট হৈ মই অকলে বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ৷ মোৰ সহকৰ্মী তিনিজন আগদিনাই হাতীবান্ধাত উপস্থিত হৈছিল৷ বুড়িমাৰীৰ বাংলাদেশী চেকপ’ষ্টৰ পৰা যাৱতীয় আানুষ্ঠানিকতা সম্পূৰ্ণ কৰি ৰাতিপুৱা প্ৰায় ১১ বজাত মানৱচালিত ভ্যান এখনত উঠি ৰেল ষ্টেচন অভিমুখে যাত্ৰা কৰিলোঁ৷ আকাশ, বতাহ, মানুহৰ অৱয়ভ, এনেকি বুড়িমাৰী স্থলবন্দৰৰ ঘোচষোৰ বিষয়াজনৰ লোলোপ দৃষ্টি; ক’তো একো অমিল প্ৰত্যক্ষ্য নকৰিলো৷ অজানিতে ভূপেনদাৰ কালজয়ী গীতৰ কলি মনত পৰি গ’ল “গংগা মোৰ মা, পদ্মাও মা…………. মোৰ চকুলোৰে দুটি ধাৰা মেঘনা যমুনা” ভ্যানখনত মোৰ লগত এজনী আধা-বয়সীয়া ভদ্ৰ মহিলা৷ আমি একেলগে সিমান্ত পাৰ হৈ আহিছিলো৷ গুৱাহাটীৰ শ্বহিদুল ককাইক জৰুৰী ফোন এটি কৰিবলগা আছিল; সহযাত্ৰীৰ লগত পৰিচয় হোৱাতকৈ বেছি জৰুৰী৷ সিমান্ত পাৰহৈ প্ৰায় এক কিলোমিটাৰলৈকে ভাৰতীয় ম’বাইলৰ সেৱা উপলব্ধ হয়৷ ফোনৰ বাৰ্তালাপ শেষ কৰি মহিলাজনীৰ লগত সৌজন্যমূলক দৃষ্টি বিনিময় কৰিলো৷ মোক সুধিলে “অসমৰ পৰা আহিলে?” বিশেষ একো কথা পতাৰ আগতেই ভ্যান চালকে জনালে যে, নিৰ্ধাৰিত ৰেল-গাড়ীখন ইতিমধ্যে এৰি দিলে৷ আমাক বেলেগ গাড়ীৰে পাটগ্ৰামলৈ গৈ বাছ ধৰিব পৰামৰ্শ দিলে৷ কোনো দিনে ভ্যানগাড়ীত যাত্ৰা কৰাৰ অভিজ্ঞতা মোৰ নাছিল৷ ভ্যানৰ পৰা নামিব গৈ অঘটনে ঘটি গ’ল৷ হাতত থকা গধুৰ মোনাটোলৈ মহিলাজনীৰ লগত একেলগে নামিব যাওঁতে ভ্যানৰ ভাৰসাম্যত বিচ্যুতি ঘটিল৷ পিছফালে সমস্থ ওজন একেলগে পৰাত বেচেৰা ক্ষীনকায় ভ্যানচালক দাং খাই শূন্যত উলমি থাকিল! অগত্যা ক্ষমা খুজাৰ বাহিৰে মোৰ গতন্তৰ নাছিল৷
বিকট হুইছেল বজাই এটা ই-ৰিক্সা আমাৰ ওচৰতে আহি ৰখিল৷ ভাৰা বন্ধোবস্থ কৰি আমি এই বাৰ বেটাৰীচালিত ই-ৰিক্সাত উঠিলোঁ৷ কিছুদিন আগতে আমাৰ দেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এক নিৰ্দেশযোগে দিল্লীত ই-ৰিক্সাৰ চলাচল নিষিদ্ধ কৰিছিল৷ বাংলাদেশী ই-ৰিক্সা চাকলেও চৰকাৰী পঞ্জীয়নৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিব লগা হৈছে৷ বুড়িমাৰীৰ পৰা পাটগ্ৰামলৈ যোৱা ৰাস্তাত ই-ৰিক্সাচালক সন্থাৰ পোষ্টাৰবোৰে তাকে সূচাইছিল৷ সেয়া যিকিয়ে নহওক৷ আমি মূল আলোচনালৈ আহো৷ আমাৰ লগত এইবাৰ আৰু এজন সহযাত্ৰী যোগ দিলে৷ মহিলাজনীতকৈ মানুহজন বয়সত হয়তো দুই এবছৰৰ বেছি হ’ব৷ মানুহজন মোৰ মুখমুখিকৈ বহিছে আৰু মহিলাজনী মোৰ কাষত৷ মসৃন পকী ৰাস্তা, ই-ৰিক্সাৰ ইঞ্জিনৰো কোনো বিষেশ শব্দ নাই, বতাহৰ ফিৰফিৰনি আৰু মাজে মাজে বিকট হুইছেলটো৷ আমি পৰিচয় হ’লো৷ আমি তিনিও ভাৰতৰ পৰা আহি বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ৷ বাংলাদেশ তেওঁলোকৰ জন্মভুমি৷ কিন্তু ভাৰতো তেওঁলোকৰ বাবে কোনোগুনে কম গুৰুত্বৰ নহয়৷ আধা-বয়সীয়া অধিকাৰী উপাধীদাৰী ভদ্ৰমহিলাৰ ভাৰতৰ সৈতে এক নিভিড় সম্পৰ্ক আছে৷ নিজৰ বৰকন্যাৰ স্বামীগৃহ ভাৰতৰ পশ্চিমবঙ্গৰ জলপাইগুৰি জিলাত৷ উচ্চমাধ্যমিকৰ পৰিক্ষা দি উঠি ছোৱালীজনী ভাৰতত থকা আত্মীয়ৰ ঘৰত ফুৰিব গৈছিল৷ তাতে ভাৰতীয় যুৱকৰ লগত প্ৰেম ৷ এৰা প্ৰেমে নিচিনে ঋষি-চন্ডাল; ছোৱালীজনীয়ে মনৰ মানুহজন সিমান্তৰ সিপাৰেহে বিচাৰি পালে৷ অধিকাৰী পৰিয়ালে বাধা নিদিলে বৰঞ্চ ধুম-ধামৰে ছোৱালীৰ বিয়া পাতি দিলে৷ ভাৰতীয় জোৱাই বা বিয়ৈ-বিয়নি লৈ তেখেত ক্ষান্ত থকা নাই৷ নিজৰ বৰপুত্ৰ পশ্চিমবঙ্গৰ কল্যানী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষনাৰ ছাত্ৰ৷ আচলতে, ভাৰতৰ স’তে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক দীৰ্ঘদিনিয়া৷ ভাইশশুৰ নৰেন্দ্ৰ দুলাল অধিকাৰী নামনি অসমৰ এটি ঐতিহ্যমন্ডিত মহাবিদ্যালয়ৰ গণিত বিভাগৰ মূৰব্বী অধ্যাপকৰ গুৰু দায়িত্ব পালন কৰি অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছে৷ কিন্তু ভাৰতৰ স’তে থকা তেখেতৰ সকলো সম্পৰ্কই মধুৰ নহয়৷ নিজৰ সম্পৰ্কীয় দেওঁৰেকে চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পিছত বাংলাদেশ অসামৰিক সেৱাৰ পৰিক্ষাত স্থান লাভ কৰিও ধৰ্মীয় বৈষম্যতাৰ বাবে মৌখিক পৰিক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব পৰা নাছিল৷ আজি তেওঁ ক’লকাতাত চিকিৎসা সেৱা আগবঢ়াই টকা আৰু সন্মান দোয়োটাই ঘটি আছে৷ ই-ৰিক্সাত আমাৰ মুখামুখিকৈ বহি থকা মানুহজনে বিনা আমন্ত্ৰনে আলোচনাত ভাগ ল’লে৷ তেখেত পশ্চিমবঙ্গৰ কোচবিহাৰ জিলাৰ দিনহাটাৰ পৰা আহিল৷ তেওঁৰ দ্বিতীয় গৃহ দিনহাটাত৷ সিপাৰত থকা পৰিয়ালৰ সদস্যৰ লগত এমাহ কাল থাকি আহিল৷
বাংলাদেশৰ ভূমিত ভৰি ৰাখি প্ৰথম যি দুগৰাকী মানুহ লগ পালো, দুয়োগৰাকীৰ ভাৰতৰ লগত থকা এই অদ্ভুত সম্পৰ্কই মোক আচৰিত কৰি তুলিছিল৷ আচৰিত হোৱাৰ অন্যতম কাৰণ আছিল তেওঁলোকৰ সৰলতা৷ যিবোৰ কথা তেওঁলোকে মোক কৈ আছিল বা সঁচা অৰ্থত কৰি আছিল সেইবোৰ ভাৰত বা বাংলাদেশৰ কোনো চৰকাৰেই কেতিয়াওঁ স্বীকৃতি দিয়া নাই৷প্ৰকৃতপক্ষে সেইবোৰ শাস্তিযোগ্য আইন গৰ্হিত অপৰাধ৷ হয়, তেওঁলোকে জানে যে ভাৰতৰ লগত তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক বে-আইনী৷ কিন্তু তেওঁলোকে আজিওঁ বিশ্বাস কৰে যে, বাংলাদেশ হিন্দুৰ বাবে সুৰক্ষিত ঠাই নহয়৷ ৰাজনীতি নামৰ পাখাখেলত যিকোনো সময়ত তেওঁলোকক ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব পাৰে৷ মোৰ মুখা-মুখি বহি মানুহজনে ৰাস্তাৰ কাষত থকা সু-বিস্তাৰিত সেউজীয়া ধাননী পথাৰলৈ আঙুলিয়াই কৈ গ’ল – “আজিৰ বাংলাদেশ দুখিয়াৰ দেশ নহয়৷ আমি ভাতৰ অভাৱত ভাৰতত ঘৰ সঁজা নাই৷ আজি শাঁক-পাঁচলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মাছ, মাংস, গাখীৰ সকলো আমি নিজে উৎপাদন কৰো৷” মানুহজনে হঠাৎ মোক সুধিলে “আলু কিমানত কিনে আপোনালোকে?” মই বাংলাদেশলৈ যোৱাৰ আগতে হয়তো ৪০ টকাত কিনিছিলো৷ বাংলাদেশত সেই সময়ত প্ৰতি কিলোগ্ৰাম আলুৰ দাম ২৫ টাকা৷ ভাৰতীয় মুদ্ৰাত সেয়া আৰু কম হ’ব৷
নিজ মাতৃভূমিৰ গুন বখানি মানুহজনৰ চকু উজ্জল হৈ পৰিছিল৷ “ইয়াৰ পিছতো আপোনালোকে দেশ এৰি ভাৰতত কিয় ঘৰ সাঁজি আছে?” মোৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰশ্নত কিছু সচকিত হৈ মানুহজনে আকৌ কৈ গ’ল – এইটো সঁচা কথা যে, বাংলাদেশৰ দৰে নদন-বদন দেশ এখন এৰি বেলেগত গৈ থাকিব মন নেযায় কিন্তু ইয়াত হিন্দু সকলৰ নিৰাপত্তা নাই৷ এটা নিৰ্বাচন পাৰ কৰা মানে যেন এটা জটিল পৰিক্ষাৰ দেউনা পাৰ কৰা৷ এক বিৰাট আশাংকা ভৰা সময়৷ কোনেওঁ পূৰ্বানুমান কৰিব নোৱাৰে যে, বাংলাদেশৰ নিৰ্বাচনীৰ পৰিক্ৰমাৰ মাজেৰ হিন্দসলকৰ জীৱন আৰু সম্পতি সুকলমে পাৰ হৈ যাব পৰিবনে নাই৷ সহযাত্ৰী অধিকাৰী বাইদেউৰ মতে – উত্তৰ বংগৰ হিন্দুৰ অৱস্থা তুলনামূলক ভাৱে যথেষ্ঠ ভাল৷ যমুনাৰ সিপাৰে থকা হিন্দুৰ অৱস্থা আৰু তথৈবচ!
আমি ইতিমধ্যে পাটগ্ৰামৰ বাছ আস্থানত উপস্থিত হৈছিলো৷ ই-ৰিক্সাটো আৰু এবাৰ বিকট হুইছেল বজাই ৰখি গ’ল৷ দুয়োজনকে ধন্যবাদ জনাই বাছ আস্থানৰ টিকট ঘৰৰ পৰা হাতীবান্ধাৰ টিকট কাটি বাছত বহিলোঁ৷ যথা সময়ত বাছে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে৷ ঠেক ৰাস্তা৷ দেয়োকাষে সেউজীয়া ধাননী পথাৰ৷ পথাৰৰ মাজে মাজে শাৰী শাৰী ইউকেলিপ্টাছ গছ৷ আৰু অসংখ্য কাঠ ফলা কাৰখানা৷ কৃষি প্ৰধান দেশত ইউকেলিপ্টাছ গছ নিশ্চয় শুভ লক্ষণ নহয়৷ লগতে জলবায়ু পৰিবৰ্তনৰ প্ৰত্যাহ্বান মুকাবিলা কৰিবলৈ বাংলাদেশে যথেষ্ঠ কঠোৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰা উচিত ৷ যিকিয়ে নহওক, এইবাৰৰ বাছ যাত্ৰাত মোৰ সহযাত্ৰী এজন ওখ পাখ সুঠাম পঞ্চাচোৰ্ধ ব্যাক্তি৷ বাংলাদেশ যান-বাহন আৰক্ষীৰ বিষয়া৷ পিন্ধনত শুধ বগা কামিজ, মূৰত নামাজী টুপী আৰু আঁতৰৰ সুন্দৰ সুৱাসত এজন ধাৰ্মিক মুছলমান বুলি অনুমান কৰাত মোৰ অসুবিধা নহ’ল৷ এজন বাংলাদেশী হিচাপে তেওঁ যথেষ্ঠ গৰ্বিত ৷ লগতে ভাৰতৰ প্ৰতি এক বিৰাট শ্ৰদ্ধা আছে তেওঁৰ৷ ত্ৰিছ লাখ শ্বহীদ আৰু দুই লাখ নাৰীৰ সম্ভ্ৰমৰ বিনিয়মত জন্ম লাভ কৰা স্বাধীন বাংলাদেশৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে ভাৰতৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞ হোৱাটো তেওঁ বিচাৰে ৷ ভাৰত-বাংলাদেশ মৈত্ৰী বাহিনীৰ যৌথ কমান্ডাৰ লেফটেন্যান্ট জেনেৰেল জগজিৎ সিং অৰোৰা বীৰত্বৰ কথা অনৰ্গল কৈ গ’ল৷ বিদেশত গৈ নিজ দেশৰ সেনাবাহিনীৰ সাহসিকতাৰ কাহিনী শুনি বুকু সাতখন-আঠখন হৈ পৰিল৷
কিন্তু মোৰ এইবাৰৰ সহযাত্ৰীয়ে বাংলাদেশত কোনো সাম্প্ৰদায়িক বৈষম্য থকাৰ কথা মানি ল’ব নিবিচাৰে৷ “বাংলাদেশৰ সংবিধানে সকলোকে স্বাধীনভাৱে নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰিবলৈ অনুমতি দিছে৷ বৰঞ্চ ভাৰততহে মুছলমানক গো-মাংস ভক্ষণ কৰাত বাধা আৰোপ কৰিছে” মই তেওঁৰ অভিযোগ খন্ডন কৰিলোঁ যদিওঁ আশ্বস্থ কৰিব নোৱাৰিলোঁ৷ তেওঁৰ মতে, বাংলাদেশৰ কিছু হিন্দুয়ে দেশখনৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল নহয় আৰু বহুতে সময় আৰু সুযোগ লৈ চৰা দামত নিজৰ ঘৰ সম্পতি বিক্ৰী কৰি ভাৰতলৈ গৈ বাংলাদেশৰ বদনাম কৰে৷ তেওঁৰ লগত তৰ্ক কৰাৰ অভিপ্ৰায় মোৰ নাছিল৷
ইতিহাসৰ পাত লুটিয়ালে আমি দেখা পাওঁযে, দেশ বিভাজনৰ পিছত তেতিয়াৰ পূৰ্ব-পাকিস্তানৰ পৰা বৃহৎ সংখ্যক হিন্দু ভাৰতলৈ ঢাৱলি মেলিছিল৷ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ আৰু ভয়-ভীতি, ভূমি বেদখল, বৈষম্য আদি আছিল কাৰণ৷ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ত প্ৰায় এক কোটি বঙালী ভাৰতত আশ্ৰয় লৈছিল৷ চৰকাৰী তথ্যমতে স্বাধীন বাংলাদেশৰ জন্মৰ পিছত তেওঁলোক স্ব-গৃহলৈ উভতি যায়৷ কিন্তু স্বাধীন বাংলাদেশৰ পৰাওঁ হিন্দু সকলৰ প্ৰব্ৰজন গতি অব্যাহত থাকে৷ বঙালী জাতীয়তাবাদী চেতনাৰ কোষত জন্ম লাভ কৰা বাংলাদেশৰ সংবিধানে দেশখনক ধৰ্ম-নিৰেপক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যদিওঁ দেশ স্বাধীন হোৱাৰ মাত্ৰ কেইবছৰমানৰ পিছতে ১৯৭৫ চনৰ আগষ্ঠ মাহৰ ১৫ তাৰিখত জাতিৰজনক তথা তেতিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান বঙ্গ-বন্ধু শ্বেখ মুজিবৰ ৰহমান সমন্নিতে তেওঁৰ পৰিয়ালৰ ১৮ জনকৈ সদস্য-সদস্যাক হত্যা কৰি সামৰিক বাহিনীয়ে ৰাজপাট দখল কৰিছিল৷ নিজৰ গাধী ৰক্ষাৰ বাবে জিয়া-উৰ-ৰহমানে ধৰ্মীয় মৌলবাদক তুষ্ঠ কৰিবলৈ ১৯৭৭ চনত সংবিধানৰ ‘ধৰ্ম নিৰপেক্ষতা’ৰ সলনি “সৰ্ব্ব শক্তিমান আল্লাহৰ ওপৰত পৰম আস্থা আৰু বিশ্বাস” সন্নিবিষ্ট কৰিছিল৷ জিয়াৰ পিছত, একনায়কত্ববাদী এৰশ্বাদে ‘ইচলাম’ক বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে ঘোষনা কৰিছিল৷
ভাৰতক বাংলাদেশৰ শত্ৰু আৰু হিন্দুক ভাৰতৰ দালাল হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ এৰশ্বাদ চৰকাৰ উঠি-পৰি লাগিছিল৷ বহুতৰ বাবে এয়া বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধৰ চেতনাৰ পৰিপন্থী আছিল৷ পৰবৰ্তী সময়ত এৰশ্বাদ বিৰোধী জন-আন্দোলনে তাকেই প্ৰমাণিত কৰিছিল৷ সাম্প্ৰদায়িক মেৰুকৰণৰ লগতে কিছু স্ট্ৰাকচাৰেল অপচেষ্টায় বাংলাদেশী হিন্দু সমন্নিতে অন্ন্যান্য সংখ্যালঘুসকলক বেছি যথেষ্ঠ ক্ষতি কৰিছিল৷ তাৰ ভিতৰত শত্ৰু সম্পত্তি আইন ১৯৬৫ (পিছত অৰ্পিত সম্পত্তি অধ্যাদেশ ১৯৭৪ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছিল)৷ ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ পিছত পাকিস্তান চৰকাৰে হিন্দুৰ সম্পতি দখল কৰিবলৈ এই কুখ্যাত আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল৷ বাংলাদেশৰ জনপ্ৰিয় বাতৰি কাকত ডেইলি স্টাৰৰ ২০০২ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত প্ৰকাশিত এক বাতৰি মতে ১৯৬৪ চনৰ পৰা ১৯৯১ চনৰ ভিতৰত উক্ত আইনৰ বাবে আনুমানিক ৫৩ লাখ মানুহ বা প্ৰতিদিনে ৫৩৮জনকৈ মানুহ বাংলাদেশৰ পৰা প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷
পঞ্চগড় জিলাৰ বোদা উপজিলাৰ কাৰ্যবাহী বিষয়াৰ কাৰ্যালয়ত আমাৰ বাবে এক বিশেষ সভাৰ আয়োজন কৰিছিল৷ সভাত বাংলাদেশ অসমাৰিক সেৱা বিষয়াৰ লগত হোৱা আলোচনা কালত বৰ্তমান বাংলাদেশত বসবাস কৰা সংখ্যালঘু সকলৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে জানিব বিচৰাত তেওঁ কয় যে, বাংলাদেশৰ আভ্যন্তৰীণ পৰিস্থিতি যথেষ্ঠ পৰিবৰ্তন হৈছে৷ সংখ্যালঘু-সংখ্যাগুৰু সকলোৰে অৱস্থাৰ আগতকৈ ভাল হৈছে৷ তেওঁৰ আমোলাতান্ত্ৰিক জবাবত আমি সন্তোষ্ঠ হ’ব পৰা নাছিলোঁ৷ আমাৰ follow up প্ৰশ্নৰ উত্তৰত তেওঁ ক’লে যে, চৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আসনত বহি যদিওঁ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া সহজ নহয়, কিন্তু এইটো সঁচা যে, আজি দেশত এক পৰিবৰ্তন আহিছে৷ আজি কোনো হিন্দু নিৰ্যাতিত হৈ দেশান্তৰিত হ’ব লগা পৰিৱেশ বাংলাদেশত নাই৷তেওঁ অলপ আক্ষেপেৰেই ক’লে যে, এনে বহু মানুহ আছে, যিসকলে বাংলাদেশত অপৰাধ সংগঠিত কৰি ভাৰতত আশ্ৰয় লয় আৰু চল-চাই বাংলাদেশৰ বদনাম কৰে৷ আমি যি প্ৰতিষ্ঠানৰ আমন্ত্ৰণত বাংলাদেশলৈ গৈছিলোঁ, সেই প্ৰতিষ্ঠানে আদিবাসী আৰু পিছপৰা জনজাতিৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে এক বিশেষ প্ৰকল্প ৰূপায়ত কৰি আছে৷ “ইএছডিও-প্ৰেমদ্ধীপ” নামৰ উক্ত প্ৰকল্পৰ আইনী উপদেষ্টা ইমৰান হুছেইনৰ লগত হোৱা এক দীঘলীয়া সাক্ষাতকাৰত অৰ্পিত সম্পতি আইনৰ নামত কিদৰে অশিক্ষিত আদিবাসী সকলৰ ভূমি ‘বঙালী’সকলে হস্থগত কৰিছিল সেই কথা আমাক ধৈৰ্য্যসহকাৰে কৈ গৈছিল৷ ‘বঙালী’ বুলি কওঁতে তেওঁ ‘বঙালী মুছলমান’ আৰু ‘বঙালী হিন্দু’ দুয়োকে সাঙুৰি লৈছিল৷ বৰ্তমানৰ চৰকাৰে সেই ক’লা আইন বাতিল কৰি “অৰ্পিত সম্পত্তি প্ৰত্যাবৰ্তন আইন ২০১০” প্ৰণয়ণ কৰিছে৷ অধিবক্তা ইমৰানৰ নেতৃত্বত ইতিমধ্যে বহুতে হেৰুৱা সম্পত্তি উভতাই পাবলৈ সক্ষমো হৈছে৷ ইক’ ছছিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনত ব্যবস্থাপনা প্রশিক্ষণার্থী হিচাপে নিয়োজিত বিভুতি ভুষন সিনহাৰ মতে, হিন্দুসকল ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ কাৰণ কিছু পৰিমানে মনস্তাত্বিক৷ বাংলাদেশ জাতীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইংৰাজীৰ স্নাতোকত্তৰ ডিগ্ৰীদাৰী সিনহাৰ মতে এজন হিন্দু হিচাপে ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব পৰাটো এটা মৰ্য্যাদাৰ কথা৷ সিনহাৰ কথাবোৰ কিছু খহঠা অনুভৱ হলেওঁ কিছুমান খন্ডিব নোৱাৰা উদাহৰণেৰে এটা গোটেই আবেলি মোক কাবু কৰি ৰাখিছিল৷ তেওঁৰ পৰা পোৱা Clueৰ ভিত্তিত বিভিন্ন উৎসৰ পৰা আমি গম পাইছিলোঁ যে, এনেকি হিন্দু ধৰ্মালম্বী এজন সন্মানীয় সংসদ সদস্যেওঁ ভাৰতত মাটি কিনি ঘৰ সাজি ৰাখিছে!
২০০৯ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰ পৰা বাংলাদেশত শ্বেইখ হাছিনাৰ নেতৃত্বাধীন আওয়ামী লীগ চৰকাৰে বাহ্যিক দিশত যথেষ্ঠ পৰিবৰ্তন কৰা ইতিমধ্যে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় মহলত চৰ্চা লাভ কৰিছে৷ বিশেষকৈ ধৰ্মীয় মৌলবাদ নিৰ্মূল আৰু যুদ্ধ-অপৰাধীৰ বিচাৰ প্ৰক্তিয়াই গোটেই বিশ্বত একপ্ৰকাৰ খলকনিৰ সৃষ্টি কৰিছে৷দিলৱাৰ হুছেইন ছাইদীৰ দৰে আন্তৰ্জাতিকভাৱে স্বীকৃত ইচলামিক পন্ডিতক যাৱৎজীৱন কাৰাদন্ডৰে দন্ডিত কৰাৰ সাহস কৰিছে৷বহুতে আকৌ বাংলাদেশৰ আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ট্ৰাইবুন্যালক পক্ষপাতদুষ্ঠ বুলি সমালোচনাওঁ কৰিছে৷ কিন্তু এটা কথা অনস্বীকাৰ্য্য যে, হাছিনা চৰকাৰে দেশখনত বসবাস কৰা সংখ্যালঘুসকলৰ নিৰাপত্তাৰ এক স্থায়ী পৰিবেশ ঘুৰাই আনিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ ১৯৭৭ চনত অবলুপ্তি ঘটা ‘ধৰ্ম-নিৰপেক্ষতা’ক সংবিধান সংশোধনৰ জড়িয়তে আকৌ সন্নিবিষ্ট কৰি উদাৰতা প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে দেশখনত গণতন্ত্ৰক মজবুত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছে৷ এই খিনিতে উল্লেখ কৰা বাঞ্ছনীয়যে, ‘ইচলাম’ এতিয়াওঁ বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃত হৈ আছে৷ বাংলাদেশী সংবিধানৰ এই অদ্ভুত পৰস্পৰ-বিৰোধী স্থীতিৰ বিষয়ে দেশখনৰ আগশাৰীৰ সাংবাদিক তথা লিখক হাৰুণ হাবিব চাহাবৰ প্ৰতিক্ৰিয়া জানিব বিচাৰিছিলোঁ৷ হাবিব চাহাবৰ মতে, বাংলাদেশৰ সংবিধান সম্পূৰ্ণ ধৰ্ম-নিৰপেক্ষ কৰিবলৈ এতিয়াও বাকী আছে তথাপিও সংশোধনবোৰ (১৫তম) যথেষ্ঠ বৈপ্লৱিক আৰু মুক্তিযুদ্ধৰ চেতনাৰে উদ্ভোব্ধ আছিল৷
United Nations Human Rights Council ৰ ২০১৩ চনৰ বাংলাদেশৰ Periodic Reviewৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশিত তথ্যমতে, বাংলাদেশ চৰকাৰে পঞ্চদশ সংবিধান সংশোধনীৰ জড়িয়তে কেৱল ধৰ্ম-নিৰপেক্ষতাক এটি মূলনীতি হিচাপে ঘুৰাই অনা নাই বৰঞ্চ প্ৰতেক সংখ্যালঘু ধৰ্মালম্বীৰ বাবে পুজিৰো আৱন্টন দিছে৷ উক্ত পতিবেদনত চৰকাৰৰ উদৃতি দি কোৱা হৈছে যে, “প্ৰতেক নাগৰিকে নিজ নিজ ধৰ্ম পালন কৰাৰ অধিকাৰ আছে, কিন্তু উৎসৱ সলকোৰে বাবে”৷ যিসময়ত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম গণতন্ত্ৰত সুশাসনৰ নামত খ্ৰীষ্ট্ৰীয়ান ধৰ্মালম্বীৰ বৰদিনৰ ছুটি বাতিল কৰা হ’ল সেই সময়ত বাংলাদেশৰ এই প্ৰতিবেদন পঢ়ি লজ্জা অনুভৱ কৰাৰ বাহিৰে আমি আমি আৰু কি কৰিব পাৰো?
প্ৰতিবেদনটোয়ে আৰু উল্লেখ কৰে যে, কক্সবাজাৰ জিলাৰ ৰামু আৰু তাৰ পাৰ্শৱৰ্তী এলেকাৰ বৌদ্ধ ধৰ্মালম্বীসকলৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণৰ বিৰোদ্ধে চৰকাৰে কঠোৰত ব্যৱস্থা গ্ৰহন কৰিছে৷ অপৰাধীক কৰায়ত্ত্ব কৰাৰ লগতে, কৰ্তব্যত অৱহেলা কৰা নিৰাপত্তাৰক্ষীৰ ওপৰতো ব্যৱস্থা লোৱা হৈছে৷ ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা ধৰ্মীয় স্থানসমূহ চৰকাৰী ব্যয়ত পুনৰ্নিৰ্মানৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ আমি আমাৰ দেশৰ সংখ্যালঘুৰ নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত ইয়াৰ কিঞ্চিতো আশা কৰিব পাৰিম নে? ১৯৮৩ চনৰ এই ফেব্ৰুৱাৰী মাহতে, গুৱাহাটীৰ পৰা এঘন্টাৰ দূৰৈত দিন-দুপৰত তিনি সহস্ৰাধিক মুছলমানক হত্যা কৰা হৈছিল কিন্তু আমাৰ তথাকথিত ধৰ্মনিৰপেক্ষ বৃহত্তম গণতন্ত্ৰই এজন অপৰাধীকো শাস্তি দিব নোৱাৰিলে৷ যিসময়ত অসমৰ বিটিএডিৰ পৰা উদ্ভাস্তু হোৱা সংখ্যালঘু নাগৰিক সকলক পুনৰবাসনৰ বাবে চৰকাৰে একো ব্যাৱস্থা গ্ৰহন নকৰিলে; সেই সময় বাংলাদেশৰ পৰা ত্ৰিপুৰাত আশ্ৰয় লৈ থকা চাকমা শৰনাৰ্থীসকলক ঘুৰাই নিবলৈ বাংলাদেশ চৰকাৰে প্ৰচেষ্টা চলাই আছে৷ ইতিমধ্যে ১২,২২২ জন জনজাতীয়লোকক উভতাই নিয়াৰ যাৱতীয় আনুষ্ঠানিকতা সম্পূৰ্ণ হৈছে৷
আজিৰ সংখ্যাত আৰু বিশেষ লিখিব বিচৰা নাই৷ পৰবৰ্ত্তী সংখ্যাত বাংলাদেশৰ আৰ্থ-সামাজিক তথা মানৱ উন্নয়নৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি আমাৰ অভিজ্ঞতা আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷ বাংলাদেশৰ সংখ্যালঘু জাতি-উপজাতিৰ উন্নতি কামনা কৰি সামৰিছোঁ৷

Choudhury, I. U. (2009). Caste-based Discrimination in South Asia: A Study of Bangladesh. New Delhi: Indian Institute of Dalit Studies.
Council, U. N. (2013). UPR Bangladesh 2013. Dhaka: Human Rights Forum, Bangladesh.
De, S. (2005). Illegal Migrations and the North East. Kolkata: Maula Abul Kalam Azad Institute of Asian Studies, Kolkata.
Hamid, M. (2014, November 21). why migration is a fundamental human right. Retrieved January 18, 2015, from The Guardian:
United States Commission on International Religious Freedom (2006). Policy Focus, Bangladesh. Washington: United States Commission on International Religious Freedom.
The Daily Star. (2014, August 15). BANGABANDHU AND LAPSES IN HIS SECURITY. Retrieved January 20, 2015, from The Daily Star:
গুহ, অ. (2011, January). ব্ৰহ্মপু্ৰ উপত্যকাৰ অসমীয়া সমাজত বহিৰাগত: এক দৃষ্টিপাত. জাগৰণ, চৰ-চাপৰি সাহিত্য পৰিষদ, অসম .

প্ৰব্ৰজনৰ অন্ন এক দিশ

Posted on Updated on

বাংলাদেশত এমাহ: কি দেখিলোঁ, কি শিকিলোঁ

ভাৰতৰ বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰৰ স্বনাম-ধন্য শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান Tata Institute of Social Sciences আৰু বাংলাদেশৰ আগশাৰীৰ বেচৰকাৰী উন্নয়ন সংস্থা ইক’ ছোছিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনৰ উদ্যোগ ও সহযোগত অসমৰ পৰা এটা চাৰিজনীয়া দল এমাহৰ বাবে এক বিশেষ কৰ্মসূচী হাতত লৈ যোৱা অক্টোবৰ মাহত বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলো ৷ যোৱা দুটা দশকত বাংলাদেশে মানৱ-উন্নয়নক আদি কৰি অৰ্থনৈতিক তথা সামাজিক ক্ষেত্ৰখনত এক যুগান্তকাৰী যুগাত্মক পৰিবৰ্তন আনিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ সেইহেতু, সমাজকৰ্মৰ ছাত্ৰ হিচাপে বাংলাদেশ আমাৰ বাবে জ্ঞানাৰ্জনৰ এক উৰ্বৰ ভূমি৷ এমহিয়া ভ্ৰমনকালত আমি বাংলাদেশৰ ৮ খন জিলাৰ ১০ খন উপজিলাৰ প্ৰায় শতাধিক গাওঁ সামৰি দেশখনৰ এক বৃহৎ অংশ ভ্ৰমন তথা অধ্যয়ন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিলোঁ৷ যদিও আমাৰ মূল অধ্যয়নৰ বিষয়সমূহ আছিল সমাজ আৰু মানৱ উন্নয়ন তথাপিও সমকালীন বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি, ভাৰত-বাংলা সম্পৰ্ক, ধৰ্মীয় মৌলবাদ, সংখ্যালঘুৰ মানৱাধিকাৰ ভংগ, প্ৰব্ৰজন আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ অধ্যয়ন তথা বিশ্লেষন কৰিবলৈ যত্ন কৰিছিলোঁ৷জ্ঞান সম্ভাৰৰ পাতত আমাৰ সেই অভিজ্ঞতাসমূহ পৰ্য্যায়ক্ৰমে আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷

অসমৰ সংবাদ মাধ্যম বা বৌদ্ধিক চৰ্চাত বাংলাদেশৰ প্ৰসংগ আহিলেই অৱধাৰিতভাৱে অবৈধ প্ৰব্ৰজনৰ কথাও আহি পৰে৷ অসমীয়া বাতৰি কাকত, আলোচনী, কিতাপ-পত্ৰ আৰু সেহতীয়াকৈ বৈদ্যুতিক সংবাদ মাধ্যমত আমি তাকেই প্ৰত্যক্ষ কৰিছোঁ৷ নিৰপেক্ষভাৱে বিশ্লেষন কৰিলে এই আলোচলাসমূহৰ পৰা আমি মূলত দুটা বিপৰিতমূখী দিশ দেখিবলৈ পাওঁ ক) এতিয়াওঁ লাখ লাখ বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী (মূলত মুছলমান) বাংলাদেশৰ পৰা অসমলৈ আহি আছে আৰু অসমৰ জনগাঠনিৰ প্ৰতি চৰম ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰিছে, আৰু খ) স্বাধীনতাৰ পিছত কোনো মুছলমান বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী অসমলৈ অহা নাই৷ হয়তো দোয়োটা দাবীৰ কোনোটোয়ে সম্পূৰ্ণ সত্য আৰু সৰ্বশেষ দিশ নহয়৷ নিজ মাতৃভুমিত লাঞ্চিত-বঞ্চিত হৈ অসমমুলুকলৈ অহা বাংলাদেশী হিন্দুৰ কথা আলোচনা নকৰিলে অসমত প্ৰব্ৰজন বিষয়ৰ যিকিনো আলোচনাই আধৰোৱা হৈ থাকিব৷ প্ৰব্ৰজন এক মানৱিক সমস্যা৷ এই সমস্যা অতীতত আছিল আৰু ভবিষ্যতেও থাকিব৷ কিন্তু আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমন কালত প্ৰব্ৰজন বিষয়ক এনে এক বাস্তৱিকতা প্ৰত্যক্ষ কৰি আহিলো, যিটো অসমৰ সংবাদমাধ্যম বা বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰত কাহানিও ঠাই পোৱা নাই৷ অন্তত সামপ্ৰতিক কালত আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ হোৱা নাই৷ আমি ক’ব বিচাৰিছোঁ, বাংলাদেশত বসবাস কৰা বৃহৎ সংখ্যক অসমীয়া প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ কথা – বৈধ বা অবৈধ৷ আমাৰ মনৰ খু-ধুৱনি দূৰ কৰাৰ বাবে  অসমৰ বিশিষ্ঠ বুদ্ধিজীৱি-লিখক তথা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক ড০ ননী গোপাল মহন্ত চাৰক বাংলাদেশৰ পৰাই যোগাযোগ কৰি আমাৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছিলোঁ৷ আকাংশিত ভাৱে মহন্ত চাৰেও সম্পূৰ্ণ অজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিলে আৰু আমাক নিষ্ঠা সহকাৰে অধ্যয়ন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিলে৷ চাৰৰ পৰামৰ্শ সাৰোগত কৰি এমাহ-যোৰা ভ্ৰমন কালত আমাৰ অধ্যয়ন অব্যাহত ৰাখিলো৷ কিন্তু আমাৰ অভিজ্ঞতা ইয়াত বৰ্ণনা কৰাৰ আগতে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত প্ৰব্ৰজনৰ ওপৰত হোৱা সাম্প্ৰতিক কিছু আলোচনা আমি উল্লেখ কৰিব বিচাৰিছোঁ৷

২০১৪ চনৰ শেষৰ ফালে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদমাধ্যমত আটাইতকৈ বেছি চৰ্চা লাভ কৰা বিষয় সমূহৰ ভিতৰত আমেৰিকাৰ প্ৰব্ৰজন নীতি অন্নতম৷ অ’বামা প্ৰশাসনৰ এই নীতিয়ে, আমেৰিকাত বসবাস কৰা ৫ মিলিয়ন অবৈধ (undocumented) প্ৰব্ৰজনকাৰীক আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকক্ত প্ৰদান কৰাৰ পোষকতা কৰা হৈছে (Liptak, 2014)৷যাৰ মাজত বহু ভাৰতীয়ও আছে৷ ঠিক প্ৰায় একে সময়তে, আমাৰ চুবুৰিয়া দেশ ম্যানমাৰত পৰিলক্ষিত হয় এক বিপৰীত ছবি৷ ম্যানমাৰ চৰকাৰে দেশখনৰ মূলত ৰাখিন প্ৰদেশত বসবাস কৰা ৰহিঙ্গা মুছলমানক ১৯৪০ চনৰ পৰা দেশখনত বসবাস কৰাৰ প্ৰমান দিবলৈ দাবী কৰে অন্যথা অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী হিচাপে ডিটেনশ্বন কেম্পত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰে৷ নৃগোষ্টীয় চাফাই অভিযানৰ চিকাৰ হৈ জুৰুলা হৈ পৰা লাখ লাখ ৰহিঙ্গা মুছলমান আজি দেশ এৰি বিদেশলৈ প্ৰব্ৰজিত হৈ আছে (Perlez, 2014)৷ আমাৰ আন এটি চুবুৰিয়া দেশ ভুটানতো ৯০ৰ দশকত, দেশখনত বসবাস কৰা নেপালীসকলক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী সজাই বলপূৰ্বক দেশৰ পৰা বিতাৰিত কৰিছিল (Frelick, 2008)৷ কিন্তু সামগ্ৰিক ভাৱে পৰ্য্যবেক্ষন কৰিলে দেখা যায় যে, যোৱা তিনিটা দশকত আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ সংখ্যাগত বৃদ্ধি ১০৩ মিলিয়নৰ পৰা ২১৪ মিলিয়ন হ’লেও শতকৰা হিচাপত মুঠ জনসংখ্যাৰ ৩ শতাংশ তে স্থবিৰ হৈ আছে৷ এচিয়া মহাদেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰব্ৰজনৰ পৰিসংখ্যা আমোদজনক৷ পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৬০ শতাংশৰ বাসস্থান এচিয়া মহাদেশ হোৱাৰ বিপৰীতে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ মাত্ৰ ৩০ শতাংশহে এচিয়া মহাদেশৰ (Martin, 2011)! কিন্তু ইয়াৰ পিছতো প্ৰব্ৰজনে এচিয়া মহাদেশৰ ৰাজনৈতিক আকাশ গৰম কৰি ৰাখিছে৷

এতিয়া আমাৰ আলোচনাৰ মূল বিষয়লৈ অহা যাওক৷ বাংলাদেশত পদাৰ্পন কৰা প্ৰথম দিনটোতে সলসলীয়াকৈ অসমীয়া ক’ব পৰা অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষক শৌকত হুছেইনক লগ পাম বুলি সপোনতো কল্পনা কৰা নাছিলোঁ৷ দিনটোৰ ব্যস্ততাৰ অন্তত আবেলিৰ চাহকাপ খাবলৈ আমি চাৰিওজন হাতীবান্ধা বজাৰলৈ ওলাই গৈছিলোঁ৷ হাতীবান্ধা বাংলাদেশৰ দক্ষিন-পশ্চিম প্ৰান্তৰ ভাৰত সিমান্ত সংলগ্ন লালমনিৰহাট জিলাৰ এটি উপজিলা৷ আমাৰ মহকুমা পৰ্য্যায়ৰ পৰিকাঠামোৰে এটি মফচল এলেকা৷ ৰাস্তাৰ কাষতে থকা চাহ দোকানত চাহ খাই আমি ওচৰতে থকা “স্মৃতি” নামৰ কিতাপৰ দোকানত বহী-কলম আদি কিনিবলৈ সোমালোঁ৷ বয়োজেষ্ঠ ব্যক্তি এজন মালিকৰ আসনত বহি আছিল৷ আমাৰ প্ৰয়োজনীয় সা-সামগ্ৰী কিনিবলৈ হোৱা বাৰ্তালাপত মানুহজনে ধৰিব পাৰিলে যে আমি নিশ্চয় ‘বাংলাদেশী’ নহয়৷ যথাৰীতি আমি পৰিচয় দিলো৷ আমি চাৰিজন ভাৰতীয়ৰ তিনিজন অসমৰ আৰু এজন কেৰলাৰ৷ আমি অসমৰ পৰা যোৱা বুলি শুনাৰ লগে লগে শুভ্ৰ কামিজ আৰু টুপী পৰিহিত ব্যাক্তিজনে আমাক আথে-বেথে মাতি নি আকৌ বহিব দিলে আৰু চাহৰ বন্দোবস্ত কৰিবলৈ দোকানত কাম কৰা ল’ৰাজনক আদেশ দিলে৷

মানুহজন শৌকত হুছেইন। জন্মস্থান অসমৰ ধুবুৰী জিলাৰ পালামাৰী গাওঁত৷ শিক্ষা জীৱনৰ আৰম্ভ ধুবুৰীতে হৈছিল৷ ল’ৰালিৰ বন্ধু-বান্ধবৰ লগতে বহু আত্মীয় স্বজন এতিয়াও অসমতে আছে৷ নিজৰ একমাত্ৰ জেষ্ঠ ভগ্নীৰ ঘৰ বৰ্তমানৰ কোকৰাঝাৰ জিলাৰ বাসুগাৱঁত৷ ভাগিন বিদ্যুৎ বিভাগত চাকৰি কৰে৷ সৌ সিদিনালৈকে বাসুগাঁৱতে আছিল৷ পিছত বড়ো উগ্ৰপন্থীৰ উপদ্ৰৱ সহিব নোৱাৰি এতিয়া গুৱাহাটীতে নিগাজিকৈ থাকিব লৈছে৷শৌকত হুছেইনে অসমৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ কথা বিনা-দ্ধিধাই আমাৰ আগত বৰ্ণনা কৰি গৈছিল৷ যেন এক সূদীৰ্ঘকাল কঢ়িয়াই ফুৰা এটি বোজা তেওঁ পাতলাব বিচাৰিছে৷”আপুনি বাংলাদেশলৈ কিয় আহিলে” আমাৰ সহকৰ্মী মনোজ দাসে প্ৰশ্ন কৰিলে৷ মনোজৰ প্ৰশ্নই যেন বৃদ্ধৰ মনত এক ধুমুহাৰ সৃষ্টি কৰিলে৷ “আমি অকলে অহা নাছিলো৷ অসমৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ মানুহ তেতিয়াৰ পূৱ-পাকিস্তানলৈ খেদি পঠিওৱা হৈছিল৷মই সৰু থাকোতে দেউতা ঢুকাইছিল, মোমায়েকহতে ভয়তে গুচি আহিল আৰু মা লগত আহিব লগা হৈছিল৷” শৌকত হুছেইনে নিজ মাতৃভুমি এৰি অহাৰ বিষাদ গাঁথা কৈ গ’ল৷”আপোনাোকৰ পৰিয়াল অসমলৈ কেতিয়া গৈছিল?” আমাৰ প্ৰশ্ন শুনি কিছুসময় নিশ্চুপ থাকি তেওঁ ক’লে “আমাৰ পৰিয়াল অসমৰে৷ হয়তো আমাৰ পূৰ্ব-পুৰুষ গৈছিল, কোন গৈছিল, কেতিয়া গৈছিল ঠিক ক’ব নোৱাৰিম”৷ সিপাৰে থকা আত্মীয়ক সাক্ষাত কৰিবলৈ কলেজত পঢ়ি থকা অৱস্থাত ডেকা শৌকতে এবাৰ সীমান্ত পাৰ হৈ অসমত প্ৰৱেশ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল কিন্ত সীমান্ত সুৰক্ষাবাহিনীৰ কঢ়া নজৰদাৰীৰ বাবে সেই প্ৰচেষ্টা সফল নহ’ল৷ তাৰ পিছত কৰ্মজীৱন৷ অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত, ২০০৭ চনত বাংলাদেশী নাগৰিক তথা ভাৰতৰ পৰ্য্যটক হিচাপে জন্মভূমিত প্ৰৱেশ কৰে৷ সেই ৰোমঞ্চকৰ ভ্ৰমন কাহিনী বৰ্ণনা কৰি বৃদ্ধ শৌকতৰ চকু চলচলীয়া হৈ পৰিছিল৷ সূদীৰ্ঘ পাঁচটা দশকৰ পিছত নিজৰ জেষ্ঠ ভগ্নী, ল’ৰালিৰ বন্ধু-বান্ধৱ তথা আত্মীয়স্বজনক ল’গপোৱাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰি শৌকত হুছেইন আবেগ বৃহল হৈ পৰিছিল৷ কিন্ত তেওঁৰ মন পাতল হোৱাৰ পৰিবৰ্তে স্মৃতিকাতৰতায় যেন তেওঁক কাবু কৰি পেলাইছিল৷ এটা সময়ত মানুহজনে কৈ পেলালে “অনুগ্ৰহ কৰি বাইদেউৰ কথা নিসুধিব৷” আমিও পৰিস্থিতি পাতল কৰিবলৈ বেলেগ প্ৰসংগ আলোচনা কৰিলো৷ তেওঁৰ ঘৰত এসাজ খাবলৈ আমাক নিমন্ত্ৰন কৰিলে৷ অজানিতে মনত প্ৰশ্ন হ’ল – আমি সঁচাই বিদেশত আছো নে অসমৰে কোনোবা আত্মীয়ৰ গাৱঁত আছোঁ?

কিন্তু এমাহৰ এই ভ্ৰমনকালত আমি লগপোৱা শৌকত চাচাই একমাত্ৰ দূৰ্ভুগীয়া ব্যাক্তি নাছিল৷ ঠিক তাৰ পিছদিনাই হাতীবান্ধাৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ গোতামাৰী ইউনিয়ন পৰিষদ এলেকাতো প্ৰত্যক্ষ কৰিলো আৰু ভয়ংকৰ বাস্তৱতা৷ ‘আসামপাৰা’ নামৰ এক শৰনাৰ্থী কল’নি৷ ষাঠিৰ দশকত হাজাৰ হাজাৰ মুছলমানক অসমৰ পৰা বলপূৰ্বক বিতাৰিত কৰা হৈছিল৷ চৰকাৰী হিচাপ মতে, ১৯৬১ চনৰ পৰা ১৯৬৫ চনৰ ভিতৰত Immigrants (Expulsion of Assam) Act, ১৯৫০ ৰ অধীনত অসমৰ পৰা ১,৫০,০০০ মানুহ খেদি পঠিওয়া হৈছিল (Assam Sanmilita Mahasangha & Ors vs Union of India & Ors, 2014)৷ চৰকাৰী হিচাপ বৰ্হি:ভূতভাৱে শৌকত হুছেইনৰ পৰিয়ালৰ দৰে আৰু অগনন মুছলমানে ভয় আৰু ভীতিগ্ৰস্থ হৈ অসমৰ পৰা পলায়ন কৰিছিল৷১৯৬২ চনত আৰম্ভ কৰা Prevention of Infiltration from Pakistan নামৰ আইন খনেও এই ‘বলপূৰ্বক প্ৰব্ৰজনত’ সহায় কৰিছিল৷ নামনি অসমৰ প্ৰায় প্ৰতেকটো থানাত PIP ৰ অধীনত বিশেষ আৰক্ষী মোতায়েন কৰা হৈছিল (Government of Assam, 2012)৷পুলিচি নিৰ্য্যাতনৰ বলি হৈ বা ভীতিগ্ৰস্থ হৈ হাজাৰ হাজাৰ মানুহ প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷হাতীবান্ধাৰ পৰা ৪০০ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ মধ্য বাংলাদেশৰ টাংগাইল জিলাৰ নাগৰপুৰত ‘আসাম পাৰা’ সদৃশ শৰনাৰ্থী কলনি আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলোঁ ৷ নাগৰপুৰৰ ‘বক্সীবাৰী’ নামৰ ৰিফিউজিপাৰাত লগপোৱা অবিভক্ত নগাওঁ (বৰ্তমান মৰিগাওঁ) জিলাৰ টেংগাবাৰীৰ আব্দুচ চালামে আমাক জানিব দিয়ে যে, টাংগাইল জিলাৰ সালিমাবাদ, কেদাৰপুৰ, নাগৰপুৰ, ৰঙ্গীলাবাৰী, মামুদনগৰ আদি অঞ্চলত অসমৰ পৰা অহা শৰণাৰ্থীৰ বাবে তেতিয়াৰ পাকিস্তান চৰকাৰে শিবিৰ স্থাপন কৰিবলগা হৈছিল৷ আব্দুচ চালামে আমাক নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰি কয় “আমাৰ নানাজানে পুলিচৰ পৰা ১৫ দিনৰ সময় বিচাৰিছিল কিন্তু পুলিচে ১৫ ঘন্টা সময়ো দিয়া নাছিল”৷ ৰাতিপূৱা আটক কৰা চালামৰ পৰিয়ালক আবেলিলৈকে আৰক্ষীৰ হতোৱাই গোলকগঞ্জ-সোনাৰহাট সীমান্তলৈ পঠিয়াই দিয়া হৈছিল৷ ছমাহতকৈ অধিক সময় বিভিন্ন শৰনাৰ্থী শিবিৰত থকাৰ পিছত বক্সীবাৰীৰ হিন্দু পৰিয়ালে এৰিযোৱা ঘৰ-মাটিত পাকিস্তানৰ চৰকাৰে তেওঁলোকক সংস্থাপিত কৰিছিল৷ এই খিনিতে এটা ক’থা উল্লেখ কৰা বাঞ্ছনীয় যে, তেতিয়াৰ পূৱ-পাকিস্তানত বসবাস কৰা হিন্দুৰ অৱস্থাও অসমত বসবাস কৰা মুছলমানতকৈ কোনোগুনে ভাল নাছিল৷ কুক্ষ্যাত Enemy Property Act আৰু Vested Property Ordinance  ৰ অধীনত লাখ লাখ বাংলাদেশী হিন্দুৰ ঘৰ-মাটী পাকিস্তানৰ শাসক গোষ্ঠীয়ে হস্তগত কৰিছিল আৰু সংখ্যালঘু হিন্দুসকলক দেশ এৰি যাবলৈ বাধ্য কৰিছিল(Choudhury, 2009)৷ এই বিষয়ত পিছত আমি বিস্তাৰিত আলোচনা কৰিম৷

???????????????????????????????নিজ গৃহত আ: ছালাম আৰু তেওঁৰ ভাতৃ

কিন্তু এইখিনিতে আশী বছৰীয়া হাতিম আলীৰ কথা নিলিখে পাঠকৰ প্ৰতি অন্যায় কৰা হ’ব৷ আমি এক সপ্তাহ লালমনিৰহাট জিলাৰ হাতীবান্ধাত থকাৰ পিছত আমাক ঠাকুৰগাৱঁত থকা ইএচডিঅ’ৰ মূখ্য কাৰ্য্যালয়লৈ লৈ যোৱা হ’ল৷ ঠাকুৰগাওঁ জিলা সদৰ৷ হাতীবান্ধাৰ পৰা প্ৰায় এশ কিলোমিটাৰ৷ বাংলাদেশত NGO সমূহ চৰকাৰৰ এটি বৰ্ধিত হাতৰ দৰে কাম কৰি আছে৷ইএচডিঅ’ৰ মূখ্য কাৰ্য্যালয় যেনিবা চৰকাৰী কোনো সদাব্যস্ত দপ্তৰহে৷ মূখ্য কাৰ্য্যালয়ৰ গাতে লাগি থকা অতিথিশালাত আমাক থকাৰ বন্ধোবস্ত কৰিলে৷ যদিও বিশ্বৰ বিভিন্নদেশৰ পৰা মানুহ ইয়ালৈ আহিয়ে থাকে, তথাপিও আমাৰ প্ৰতি যেন কৰ্মকৰ্তাসকলৰ আগ্ৰহ বেছি৷ সকলোৰে যেন ভাৰতৰ সৈতে এক নিভিড় সম্পৰ্ক আছে৷ এৰা ৰেডক্লিফে ৰেখাডাল নেটানিলে হয়তো এই প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা নহ’লহেতেন৷ যিকিয়েনহওক, আমি হাতিম আলীৰ কথালৈ আহো৷ হাতিম আলীৰ বৰপুত্ৰ আমাৰ অতিথিশালাৰ নৈশ পহৰাদাৰ৷ এৰাতি আহি আমাক জনালে যে, বৃদ্ধ পিতৃয়ে আমাৰ স’তে কথাপতাৰ অনুমতি বিচাৰি তেওঁক পঠিয়াইছে৷ পিছদিনা ৰাতি আমাক লগ কৰিবলৈ হাতিম আলী আহিল৷ কৃষ্ণবৰ্ণৰ ওখপাখ মানুহজন বয়সৰ ভৰত অলপ কোজা  পৰিছে৷ শুভ্ৰ দাড়িকোচাত কলপ লগাইছে৷ বাৰ্ধক্যক যেন তেওঁ গুৰুত্ব দিব বিচৰা নাই৷বহিবলৈ চকী এখন আগুৱাই দিলো৷ তেওঁ আমাৰ লগত বিছনাতে বহিল৷ আমাৰ খা-খবৰ ল’লে, দেশৰ খবৰ সুধিলে৷তাৰ পিছত কৈ গ’ল তেওঁৰ জীৱনৰ বিষাদ-গাঁথা৷

হাতিম আলীৰ জন্মস্থান দৰং জিলাৰ কাছুমাৰীত৷ ১২ বিঘা মাটি আৰু এহালৰ গৰুৰে হাতিম আলীৰ এক সুখৰ সংসাৰ আছিল কাছুমাৰীত৷ কিন্তু ষাঠিৰ দশকৰ কোনোবা এটা কালিকা ল’গা দিনত হাতিম আলীৰ লগতে ২৭ টা পৰিয়ালক বিদেশী বুলি জাননী জাৰী কৰা হৈছিল৷ হাতিম আলীৰ লগতে ২৭ টা পৰিয়ালৰ কোনেওঁ গম পোৱা নাছিল কিহৰ  ভিত্তিত সেই জাননী দিয়া হৈছিল৷ হাতিম আলীৰ পূৰ্ব-পূৰুষ ইংৰাজৰ আমোলত মৈমনসিংৰ পৰা দৰংলৈ আহিছিল৷ এটা সময়ত ইংৰাজ চৰকাৰে মঙ্গলদৈৰ লগতে বৰপেটা আৰু নগাওঁত প্ৰব্ৰজনকাৰী সকলৰ ওজৰ-আপত্তি চোৱাচিতা কৰাৰ বাবে ‘Colonization Officer’ নিয়োগ কৰিছিল (আহমেদ, ২০১১)৷সদ্যপ্ৰয়াত বিধায়ক মতলেব চাহাবক ভোটদান কৰা হাতিম আলীৰ ভাষ্য “আমাক বিনা দোষত দেশৰ পৰা খেদি পঠাইছিল৷” আজি হাতিম আলী সমস্থ আত্মীয় স্বজন অসমত৷ যি মৈমনসিংৰ পৰা পূৰ্ব-পূৰুষ অসমলৈ গৈছিল আজি সেই মৈমনসিংৰ লগত কোনো যোগাযোগ নাই৷ জীৱনৰ প্ৰায় বেছি সময় উদ্ভাস্তু হিচাপে পাৰ কৰা হাতিম আলীৰ যদিও আজি নিজৰ বুলিবলৈ ঠিকনা এটা হৈছে, কিন্তু আশী বছৰ বয়সতো কমাৰৰ কাম কৰি পেট পূজা কৰিবলগা হৈছে৷

বৃদ্ধ হাতিম আলীক তেওঁৰ জন্মভুমিৰ চিন স্বৰুপ ৫০ টকীয়া নোট এখন আগবঢ়াই দি যেন নিজৰ অপৰাধবোধ কিছু পৰিমানে প্ৰশমিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ৷ নোটখনত থকা মহাত্মা গান্ধীৰ প্ৰতিচ্ছবি হাতেৰে স্পৰ্শ কৰি এটি দীৰ্ঘ স্বাস এৰি তেওঁ ক’লে ” হয়তো জীয়াই থকা দিনকেইটাও এনেকৈয়ে যাব৷ নিজৰ মানুহখিনিক হয়তো আৰু কেতিয়াওঁ লগ কৰিব নোৱাৰিম৷” শৌকত হুছেইনৰ দৰে হাতিম আলীয়ে পৰ্য্যটক হিচাপেওঁ নিজ মাতৃভুমি তথা আত্মীয় স্বজনক সাক্ষাত কৰিব নোৱাৰে৷ পাৰপত্ৰ বাবদ বাংলাদেশী ১০,০০০ টাকা আৰু প্ৰায় ২৫,০০০ টাকাৰ বিদেশী মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰাৰ সামৰ্থ তেওঁৰ নাই৷

হাতিম আলীৰ আত্মীয়ৰ ঠিকনা বিচাৰি জনপ্ৰিয় ছ’ছিয়েল মিডিয়া ‘ফেচবুক’ৰ জড়িয়তে কাছুমাৰী, খাৰুপেটিয়া, মঙ্গলদৈ আদি অঞ্চলৰ কিছু শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীক যোগাযোগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলো৷ কেইজনমান ডেকা ল’ৰাৰ পৰিশ্ৰমৰ ফলত আমাৰ চেষ্টা কামত আহিল৷ তেওঁলোকে হাতিম আলীৰ আত্মীয়ক বিচাৰি পালে৷ ৰেডক্লীফৰ ৰেখাক নস্যাৎ কৰি সুদীৰ্ঘ পাঁচটা দশকৰ পিছত দোয়োপক্ষই টেলিফোনত কথাওঁ পাতিলে৷ বৃদ্ধ হাতিম আলীয়ে আমাক কৃতজ্ঞতা জনাবলৈ ভাষা বিচাৰি পোৱা নাছিল৷ সিক্ত নয়নেৰে আমাক আথে-বেথে মাতি নি নিজে ব্যৱহাৰ কৰা সুগন্ধি আঁতৰ আমাৰ গাত ঘঁহি দিছিল৷

প্ৰব্ৰজনৰ এই নিদাৰুণ কাহিনী বাংলাদেশ ভ্ৰমন কৰাৰ আগতে কাহানিও শুনা নাছিলোঁ৷এই ভুক্তভুগীসকলৰ পূৰ্ব-পূৰুষ সচাই ইংৰাজৰ আমোলত অসমলৈ গৈছিল নে নাই সেয়া বিতৰ্কৰ বিষয় কিন্তু যি অমাৱনিক পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা তেওঁলোকে কৰি আহি আছে সেয়া সঁচায় হৃদয়-বিদাৰক৷ কিন্তু সকোলোতকৈ আচৰিত কথাটো হ’ল অসমৰ বৌদ্ধিক মহলে এই বিষয়ে কোনো দিনে এটা টু শব্দ উচ্চাৰণ কৰাও আমাৰ কাণত নপৰিল৷ যিসময়ত অসমৰ সংবাদ মাধ্যমে অবৈধ বাংলাদেশীৰ কথা নিলিখাকৈ এটা দিন থাকিব নোৱাৰে সেই সময়ত বাংলাদেশী সংবাদ পত্ৰ তথা চৰকাৰে সেই দেশত অবৈধ ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী থকাৰ কথাৰ বুকু ফুলাই জাহিৰ কৰি আছে৷ অসমৰ কোনো সংবাদপত্ৰ বা বুদ্ধিজীৱিয়ে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰা আমাৰ চকুত নপৰিল৷ বাংলদেশী অৰ্থনীতিবিদ ছৈয়দ জামালুদ্দিনে The Financial Express নামৰ আগশাৰীৰ কাতত লিখিছে “(বাংলাদেশ চৰকাৰে চলোৱা) এক সমীক্ষা মতে দেশখনত প্ৰায় পাঁচ লাখ ভাৰতীয় অবৈধভাবে বসবাস কৰি আছে৷ তেওঁলোকে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰি আছে আৰু হুন্ডিৰ জড়িয়তে ভাৰতলৈ টকা পঠাই আছে৷” তেওঁ আৰু লিখে যে, ভাৰতীয়সকল পৰ্য্যটন ভিচা লৈ বাংলাদেশলৈ যায় আৰু বিভিন্ন এনজিঅ’, টেক্সটাইল, গাৰমেন্টচ, আই টি আৰু অন্নান্য প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰে (Jamaluddin, 2009)৷কেৱল বাংলাদেশী সংবাদ প্ৰত্ৰই নহয় যোৱা বছৰ Silicon India নামৰ আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় আলোচনীয়ে ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক Remittance পঠোৱা ১৫ খন দেশৰ তালিকাত বাংলাদেশক পঞ্চম স্থানত ৰাখে৷ আলোচনীখনে যোৱা বছৰৰ মে’ ২১ মে’ সংখ্যাত আৰু লিখে যে, বাংলাদেশৰ পৰা ২০১২ চনত ৩৭১৬ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ ভাৰতলৈ Remittance হিচাপে আহিছে (Silicon India, 2013)৷ কিন্তু অসমৰ সংবাদ পত্ৰত এই বিষয়ে কোনো প্ৰতিক্ৰয়া বা আলোচনা আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ নহ’ল৷ আচলতে আমাৰ সংবাদমাধ্যম এই বিষয়ে অজ্ঞ নে এইবোৰ অভিযোগ বিনাবাক্যে মানি লৈছে নে আমাৰ সংবাদমাধ্যমৰ অযৌক্তিকতাৰ তুলনাত এই অভিযোগ তেনেই নগন্য?

[জ্ঞান সম্ভাৰত প্ৰকাশিত]

Assam Sanmilita Mahasangha & Ors vs Union of India & Ors, WRIT PETITION (CIVIL) NO. 562 OF 2012 (Supreme Court of India Dec 17, 2014).

Choudhury, I. U. (2009). Caste-based Discrimination in South Asia: A Case Study of Bangladesh. New Delhi: Indian Institute of Dalit Studies.

Frelick, B. (2008, Feb 2). Bhutan’s ethnic cleansing. Retrieved Dec 17, 2014, from Human Rights Watch:

Government of Assam. (2012). White Paper on Migration. Guwahati: Department of Home, Government of Assam.

Jamaluddin, S. (2009, July 26). Bangladesh-India economic relations. Retrieved Dec 18, 2014, from The Financial Express:

Liptak, K. (2014, Nov 19). 5 questions you should be asking about Obama and immigration. Retrieved Dec 19, 2014, from CNN:

Martin, P. (2011). Foreword. In S. Kelegama, Migration, Remittences and Development in South Asia (pp. xvii-xx). New Delhi: Sage Publication India Pvt Ltd.

Perlez, J. (2014, Nov 6). Myanmar Policy’s Message to Muslims: Get Out . Retrieved Dec 18, 2014, from The New York Times:

Silicon India. (2013, May 21). 15 Nations Sending Highest Remittences to India. Retrieved Dec 18, 2014, from Silicon India:

আহমেদ, হ. (২০১১, জানুৱাৰী). অসমিয়া উপন্যাস সাহিত্যত চৰবাসী কৃষক সমাজৰ চিত্ৰ. জাগৰণ, চৰচাপৰি সাহিত্য পৰিষদ , pp. 60-80.