In India’s Assam, Muslim families evicted weeks before elections

Quote Posted on

After battling for life for five days at a hospital in Guwahati, the capital of the northeastern Indian state of Assam, Kulsuma Begum succumbed to her injuries on March 11.

Her mother-in-law alleged police and paramilitary forces barged into her house to physically remove Kulsuma – who had given birth to a baby boy just two hours ago – during an eviction drive at Sarkebasti village in central Assam’s Hojai district, about 150km east of Guwahati.

Authorities in the Karbi Anglong Autonomous Council (KAAC) forcibly evicted more than 600 Muslim families from their land in Hojai, saying the families, including Kulsuma’s, had encroached upon government land.

“Seven to eight policemen entered the house and started ransacking it. I could take some stuff out. When I came back I saw Kulsuma was lying on the floor and couldn’t move,” Ramisa Khatun told Al Jazeera.

“I took up the baby as I feared they might kill him,” said Ramisa, 50. As Kulsuma was being ushered out of the house she collapsed, said Ramisa.

The 22-year-old was rushed to Guwahati after a local hospital in Hojai referred her to Gauhati Medical College and Hospital, where a doctor said she had “suffered shock”.

In one corner of the Guwahati hospital corridor, the newborn baby was sleeping next to Ramisa on a visibly dirty blanket. The baby has now been handed over to the family.

FIR filed

Following public outrage, a formal police complaint (First Information Report) was filed against several KAAC officials as well as a local police officer.

“A case has been registered and the investigation is going on,” Hojai Deputy Commissioner (DC) Tanmoy Borgohain told Al Jazeera.

A court in Guwahati has put a stop on the evictions [Courtesy of Ain Uddin/Al Jazeera]

Tuliram Ronghang, chief executive member of the KAAC and leader of the ruling Bharatiya Janata Party (BJP) in Assam, alleged that undocumented immigrants from Bangladesh had encroached upon the land, which belonged to Karbi Anglong.

However, the evictees refuted Ronghang’s allegations, saying they are genuine Indian citizens. Some activists questioned the legality of the entire operation, saying Sarkebasti village fell under Hojai district and not under KAAC jurisdiction.

“The Karbi Anglong district doesn’t have any locus standi to evict the people here,” Saidur Rahman, president of Hojai district committee of Krishak Mukti Sangram Samiti, a peasant movement, told Al Jazeera.

A letter by a top Hojai official to Assam’s chief secretary corroborated their claims. The letter written on February 28 rejected the allegation that people had encroached upon forestland and warned against any eviction drive.

Despite concerns of human rights violations and legal complications, the Karbi Anglong administration still went ahead with its operation to uproot hundreds of families weeks before the general elections scheduled in April and May.

A court in Guwahati finally put a stop on the evictions asking the administrations in Hojai and Karbi Anglong to settle the border dispute.

Eviction drives

Under the BJP government in Assam, which came to power in 2016 on an anti-immigrant plank, eviction drives have escalated.

Less than six months after coming to power in Assam, the BJP government – the first in the northeastern states – launched eviction campaign near the famous Kaziranga National Park against what it called “illegal encroachment”.

In February 2017, the government informed the Assam assembly that about 3,481 families were evicted from 13 districts. While most of them were Muslims, they also included other marginalised social groups such as the tribal people.

However, government records reveal hundreds of people were evicted from the lands they officially owned.

Indrajit Bezbaruah, an associate professor at Assam’s Lumding College, said those evicted were either internally displaced persons (IDPs) from flood-affected areas, IDPs from ethnic conflict-ridden Bodoland districts, or the local landless peasants belonging to the indigenous Kachari Muslim community settled in the area since the 1970s.

Experts say that recurring ethnic strife and floods in Assam have resulted in the state having one of the highest numbers of IDPs in the country. In 2015, Assam hosted an astounding 74.4 percent of all the IDPs in the country.

Assam has 362,450 landless families spread across 31 of its 33 districts, Forest Minister Pramila Rani Brahma told the state assembly in February last year.

Peasant organisations in the area have been demanding the government to provide them with land ownership for more than two decades.

However, neither the central nor the state government has laid down any policy to rehabilitate Assam’s IDPs. With little institutional support, many of them have settled on government land over the decades.

Muslim IDPs

Suprakash Talukdar, a leader of the Communist Party of India-Marxist (CPM), alleged that Assam government has not conducted any land settlement survey since 1965, which has denied land to the landless and kept them vulnerable to forced evictions.

Bhabesh Kalita, Minister of State for Revenue and Disaster Management in Assam, however, said his government was working to rehabilitate those displaced by erosion.

“We have a policy for rehabilitation for erosion affected families only for those people who are displaced from patta [documented] land and we are rehabilitating them,” Kalita said.

“Our government has taken a target to provide land patta to one lakh [100,000] people this year. No government has taken such target based initiative so far.”

Muslim IDPs in Assam carry an additional risk of being stripped of their citizenship rights, according to Guwahati-based activist Hafiz Ahmed.

Ahmed alleged the government has built an anti-Muslim sentiment to marginalise the community.

“BJP came to power in the state on the premise of hatred against the Muslims. They want to keep the momentum of hatred on till the general election,” he said, referring to the national elections.

Kalita, the Assam minister, however, denied the government was targeting a particular group.

“Eviction policy doesn’t discriminate against people based on caste, creed or religion,” he told Al Jazeera.

Syed Burhanur Rahman, a lawyer at Gauhati High Court, said the eviction could result in the affected Muslims being declared stateless.

Last July, nearly four million people, mostly Muslims, were excluded from a draft citizenship list, effectively stripping them of their citizenship. A Supreme Court-monitored body National Register of Citizens (NRC) is working to publish its final list that aims to identify undocumented Bangladeshi immigrants.

“Despite the warning from the highest authority of the district administration that it will affect the NRC process, how the government could go ahead with the eviction drive,” asked Rahman.

Meanwhile, Mafijul Islam, Kulsuma’s brother-in-law who works as a construction worker in Guwahati, told Al Jazeera that they were asked to attend the NRC hearing in Nagaon district, about 50km from Hojai, three days after their house was demolished.

Nearly 3,000 people have been rendered homeless [Courtesy of Ain Uddin/Al Jazeera]

As Kulsuma fought for her life at the Guwahati hospital, her family members travelled over 120km to Nagaon to meet the NRC official, who refused to meet them since they had reached the venue after the 4pm deadline.

Back in Hojai, hundreds of families have been rendered homeless.

Hojai Deputy Commissioner Borgohain said on “humanitarian grounds we have sent a medical team and trying to provide drinking water”.

Activists have raised concerns at the timings of the evictions as elections are barely a couple of weeks away.

But Borgohain assured his administration has taken steps to address the concerns regarding the conduct of the elections (among the displaced people).

In Guwahati, Talukdar’s CPM party and other civil society groups organised a protest march to seek justice for Kulsuma.

Assam’s Muslims are more vulnerable as certain political forces treat them as “second class citizens because of their identity”, Talukdar said.

Originally published at

How the BJP weaponised evictions as a tool against Assam’s Bengali Muslim residents

Quote Posted on Updated on

On 8 March, the KAAC officials, police officers and paramilitary personnel returned to the Hojai-Karbi Anglong eviction site for a third round of evictions. But the eviction was halted by the intervention of the Gauhati high court, which issued an order that day, taking note of Borgohain’s letters and instructing the chief secretary to “stop the eviction drive before final boundary demarcation is done.”

The high court’s order did not prevent police excesses at the eviction site, where a group of residents were protesting against the drive. In the afternoon, while I was visiting Kulsuma Begum at the hospital, Ain Uddin, a 29-year-old resident of the area, called me to inform me that the police was lathi charging the protestors. In the background, I could hear people screaming and praying. A short while later, he sent me several photographs of the police assault—one image showed a traumatised-looking old man with a white beard, standing with the support of two young men. Uddin had added the caption, “Police has broken his leg.”

The BJP had begun the practice of evictions soon after forming the government. On 6 February 2017, Pallab Lochan Das, the state’s revenue minister, informed the assembly that the government had evicted 3,481 families from 17 districts across Assam within the first six months of coming to power. Since then, the state government has continued to conduct large-scale eviction operations across the state, but it has not provided any data concerning the drives. Bhabesh Kalita, the minister of state in the revenue and disaster management department, told me he did not have updated data because the evictions drives were still ongoing. Though precise demographic statistics are unavailable, most of the evictions have taken place in Muslim-dominated areas, and have also led to the displacement of Adivasi communities in some cases.

My colleagues and I have been visiting the eviction sites to document as much as is possible. Over the last three years, I have visited at least ten eviction sites across Assam. A clear pattern emerges from studying these evictions—the Muslims residents of an area are described as Bangladeshi illegal immigrants, an eviction drive is carried out without prior notice or compliance with such procedural requirements, and it is marked by the use of brute force and impunity for those responsible. This modus operandi was visible in the BJP-led state government’s first eviction operation, in September 2016, near Kaziranga National Park, in central Assam’s Nagaon district.

On 19 September, following an October 2015 Gauhati high court order, the state government conducted an eviction drive in three villages—Bandardubi, Deosursang and Palkhuwa—located on the periphery of the Kaziranga National Park. During the drive, the government destroyed the houses of nearly two hundred families—all but seven of these belonged to Muslims. The police shot two people dead, including a 12-year-old girl; several were injured in police firing and lathi charges. Soon after the eviction drive was conducted, Himanta Biswa Sarma, the state finance minister, posted a tweet congratulating the district administration and declaring that the BJP government would “never compromise on JATI, MATI & BHETI.”


Around two weeks later, I went to the eviction site as part of a fact-finding team of academicians and activists. At the office of a farmers’ collective near Kaziranga, one of the farmers showed me his land documents and said, “We are neither encroachers nor illegal Bangladeshi immigrants, we were evicted from our patta land”—referring to the official land-holding document. Even government records reveal that Bandardubi and Deosursang villages were given the patta in 1961, whereas Kaziranga was declared a national park only in 1974. In fact, Abdul Hamid, one of the victims of the eviction violence, gave me certified copies of land records that clearly stated that the land does not fall within the national park’s demarcated area. He also gave me a copy of a six-month old revenue receipt and said, “I have been paying the revenue regularly, how could the government evict me without resettlement?”

None of the mainstream Assamese media houses reported on the apparent illegality of the eviction. Instead, the media largely portrayed the victims as illegal Bangladeshi immigrants who encroached upon the land of the indigenous Assamese. After the Hojai-Karbi Anglong eviction too, the media continued the same narrative. I spoke to a journalist who covered the eviction for one of the oldest and most widely circulated English dailies in Assam, whose story framed the victims as “illegal Bangladeshi immigrants.” When I asked him how he was certain that they were Bangladeshi nationals, he argued that he has to call them “Bangladeshi” because the politicians and the people in position of power have identified them as such. The journalist requested not to be identified out of fear for his safety.

The next morning, I experienced the reach and might of the Assam government first-hand, during my attempt to carry out a fact-finding mission at the eviction site. Upon reaching Lanka railway station in Hojai district, I got a call from a police officer summoning me to the Lanka police station. I informed the police officer that I was waiting for a colleague and that we would come to the station together. But over the next ten minutes, the police called me not less than ten times. At the police station, at least five officers, including a deputy and additional superintendent of police as well as an officer of the special branch, questioned us for almost seven hours.

The officers were polite and served us snacks, but they were relentless. They asked me why I was interested in knowing about the situation, about my background, about where I work and for whom I write, and about the international news organisations for which I have written or given an interview. The police officers were particularly suspicious about my connection with Al Jazeera, the news website for which I was reporting on the evictions at the time, treating it not as an international media platform, but almost as an outlawed organisation.

Eventually, the police refused to let us visit the eviction site or meet the deputy commissioner Borgohain. The deputy commissioner later told me over phone that the police had prevented us from visiting the site “in fear that our visit would escalate tensions in the area.” He evaded questions about why the state administration had proceeded with the eviction drive despite his letters. I tried contacting Alok Kumar, the chief secretary of Assam, and Mahananda Hazarika, the principal secretary of the KAAC, to ask why they did not take heed of the deputy commissioners concerns about the eviction. Hazarika asked me to visit the KAAC office, but did not respond to messages or calls seeking a phone interview. Kumar did not respond to multiple calls and messages.

Over the last few months, the BJP’s popularity in Assam has been on a downward spiral. The disaffection with the party began with the BJP’s introduction of the Citizenship Amendment Bill, in 2016, which sought to give citizenship to all the immigrants except Muslims, whereas even the BJP’s Assamese allies are opposed to the Hindu immigrants from Bangladesh. While the BJP appears to have brokered peace with its allies ahead of the Lok Sabha elections, in Assam’s tribal areas such as the Karbi Anglong, the disillusionment is compounded by allegations of rampant corruption in handling the funds allocated to the autonomous council and the KAAC’s proposal to allot land in the area for a Patanjali herbal and food park to the business tycoon Ramdev. The Hojai-based activist Rahman, who is the president of the Hojai unit of the Krishak Mukti Sangram Samiti—a peasants-rights organisation in Assam—said that the BJP was losing ground in the Diphu Lok Sabha constituency, which consists of the autonomous districts Dima Hasao and Karbi Anglong.

“The BJP was in desperate need of a situation through which they could consolidate the tribal vote before the general election,” Rahman said. “What could be more appropriate than orchestrating an eviction drive against the Muslims, that too, through which the BJP can claim that they got back the council’s land, which was never under their possession.” Prafulla Nath, an assistant professor with the centre for tribal studies at Assam University’s Diphu campus, said that the BJP government could exploit the situation by portraying the situation as an encroachment of tribal land by the Muslims residents. “The government knew that if the eviction is done by the Hojai district, there would be lots of hue and cry,” Nath said. “As it is done by Karbi Anglong administration, they can use the tribal card.”

In the wake of the Citizenship Amendment Bill protests, ministers in the Assam government resorted to spreading communal and polarising rhetoric, terming the state’s Muslims as illegal immigrants who snatched land and resources from the indigenous Assamese people. For instance, in 2016, the finance minister Sarma began spreading misinformation that Muslim residents had encroached upon the land belonging to a satra—socio-religious monasteries established by Srimanta Sankardev, the architect of modern Assamese society.

For the Assamese, the satras are an emotive part of their state and culture, and Sarma sought to invoke their pride in order to exploit it and target the Muslims. “Does secularism mean that the satras have to move out of their original places?” Sarma asked in a November 2016 press conference. “Does secularism mean some people will snatch away land belonging to Batadrava satra? Does secularism mean some people will encroach upon land in Kaziranga and Pobitora?” But Sarma’s inflammatory rhetoric was defeated when Kalita placed government records before the state assembly, which revealed that the satra land was not encroached by the so-called Bangladeshi Muslims, but that it was eroded by the Brahmaputra river, and that the government had failed to protect it.

In present-day Assam, no one questions the government—not even the human-rights organisations. Once in January 2017, when I was talking to a senior officer of an international child-rights organisation, my friend sent me a photograph of the dead body of a three-day-old infant, who had died in a resettlement camp a few days after an eviction drive in Sipajhar town, in Assam’s Darrang district. I showed him the photograph and requested to do something for the evicted children. “Officially I cannot do anything, Abdul,” he replied. “This is a different government. But if you ask me personally, I would be happy to donate something.”

During the Kaziranga fact-finding mission, one experience was particularly telling of the fearful conditions prevailing at the resettlement camps. At one of the camps, I saw a young boy curiously looking at us. When I opened the lens of my camera to take a picture of him, the boy cried out loud and his mother rushed out from her shelter and immediately took him into her lap. The mother explained that since the eviction, her son lives in fears of the “khaki dress and anything that resembles a gun.” The incident brought to mind a disturbing parallel—the viral photo of a Syrian girl who surrendered to a camera, mistaking it to be a gun.

Originally published at

Growing up Miya in Assam: How the NRC weaponised my identity against me

Quote Posted on Updated on

He has settled down now. He has many friends. Every day, he has a new story to tell. In the living room of our rented house he often plays with our landlord’s young daughter. They sometimes sing together: “bilote halise dhunia podumi phool”—In the pond a lotus sways. I never had the flawless Assamese pronunciation that he has already acquired in the first three years of his life. Listening to him, I feel immensely proud.

But when I look at him, I also feel immense fear.

I am reminded of my own childhood. My father never told me that the world outside his warmth and protection would be hostile to me. This only became apparent to me when I first visited Guwahati. It was here that I first realised that I have another identity, a subordinate identity—I was miya, a Bengali-origin Muslim, seen in Assam as an outsider, a suspected Bangladeshi.

Every year, a large number of people from my native place in Barpeta district of western Assam migrate seasonally to Guwahati to work in various unorganised sectors. When I was 14 years old, I went to see the city and write a homework essay on how I spent my summer break. Late one afternoon, my uncle Sirajul Haque and I were waiting to cross a busy road in Guwahati’s Lalganesh area. My uncle, who was then in his forties, had not been keeping well for two days, and had been unable to ply his rickshaw.

A group of young men stood nearby. They asked him to help push start a vehicle. My uncle began telling them about his health. The words had barely left his mouth when the young men began cursing at him. They called him “Kela Miya” and “Bangladeshi” while kicking him. My middle-aged uncle pleaded for mercy with folded hands, but the young men did not relent. I was scared and fled the scene. I ran down a dark lane and disappeared, reaching the rented tenement where we were staying. Uncle also returned after a while. He didn’t go to the pharmacy. As my other relatives prepared the evening meal, he lay in one corner and would not speak to anyone. He could not eat properly. I also kept quiet, did not tell anyone about the incident. I could not sleep that night. Whenever I closed my eyes, the image of my uncle played again and again, like a motion picture.

I came back to my village with a heavy heart. I could not write that essay. For some reason, I resolved that day that I would continue to study, at any cost. I wanted to be Assamese—a better Axomiya then anyone else, whose identity cannot be questioned by anyone. I learned the language. I imbibed the cuisine. I immersed myself in the tunes of Bihu songs. I did not realise when this became my life’s biggest mission—from my classroom to my workplace, from my emotions to my imagination, my focus was to be Axomiya.

But every so often, I would be reminded that my efforts to be Axomiya were not enough. My accent was not pure—I was reminded that the dialect I spoke at home was filthy. I was warned that my lungi could not be a part of Axomiya identity. I was reminded that my ancestors were not the sons and daughters of this soil.

Sometimes these warnings were violent—either verbal or physical—but sometimes, they were devoid of any action. I studied law for a few years at Assam University in Silchar, although I was unable to complete the course due to financial constraints. Silchar, a town in the Barak Valley, is known as the heartland for Bengali nationalism in Assam. One day, I met an Assamese senior in the hostel. We introduced ourselves. When I told him where I lived—an address in the Barpeta district—he nonchalantly replied, “Oh, tumi Miya?”—You’re a Miya? When I said yes, he silently walked away down the stairs, as if uninterested in talking to a Miya. I could not move for a few moments. I never had the courage to talk to him again.

I often wonder what makes him—and others like him—so powerful, and me so vulnerable. I ask myself why I felt subordinate in the first place. Why did I not revolt against the young men who punched my uncle? Why didn’t I kick them back? What made me think the quality of their Assamese accent, the language and culture they possess is superior? What compelled me to think that without imitating their way of life, I could not be a dignified Assamese? Why can’t my accent, my dialect, my costume and culture be the part of the greater Assamese identity?


The answer lies in the century-long histories of oppression, persecution and production of unlimited fear. Miya Muslims like me are not part of the Assamese vision, which begins and ends with the indigenous Axomiyas. Though we have been living and working on this land for centuries—often for the so-called indigenous Axomiyas—we are not to be allowed in. This xenophobia has been formalised in the National Register of Citizens, which threatens to delegitimise any person who cannot prove their credentials to the satisfaction of the Axomiya state. It has weaponised all aspects of our identity, using them to keep us out of our own state and nation.


My uncle, who was abused by the so-called sons of the soil, has lost his soil to the erosion of the river Beki, one of the ferocious tributaries of the mighty Brahmaputra. Every year in Assam, thousands of people living on the chars—riverine islands—and along river banks, mostly Miya Muslims, get uprooted because of erosion. The Brahmaputra and its tributaries swell during the rains, swallowing parts of the chars and leaving their residents with no choice but to move inland. In any other part of the country, the victims of such erosion would be likely to receive compensation and rehabilitation from the government, or at least ask for it. In 1995, my uncle lost his land to the river and shifted to our village, hardly three kilometres from his previous home. Instead of a rehabilitation grant, he was served a notice by the Foreigners Tribunal, asking him to prove his Indian nationality.

He was not the only person in the family whose identity fell under suspicion after they moved inland. His elder brother, who also settled in our village along with him, was marked a D-voter—a “doubtful” voter, suspected of being an illegal Bangladeshi immigrant and required to prove his identity before the tribunal as well. Though our village is hardly seven kilometres from the district headquarters, it still does not have access to all-weather roads. Throughout the summer and monsoon months, our houses remain surrounded by water. Often, my uncle would call out my name in his loud voice, telling me to come to his house, or he would sail his banana raft across the water to come to ours. We would discuss the progress of their cases. In these conversations, he would appear confident in his ability to prove his Indian nationality. But I could see the fear and anxiety on his face.

One Monday, both my uncles went to the Foreigners Tribunal at the district headquarters to face trial. While they were on their way back, the elder brother suddenly collapsed from a stroke. He died before he could be taken to the hospital.

This is the cost my uncle paid to defend his Indian citizenship—the life of his elder brother, then five bighas of land, which he sold to cover the court expenses. After his brother’s death, my uncle also became responsible for four more family members. He risked the abuse of being called a Bangladeshi once again, and went back to Guwahati to pull a rickshaw so that he could feed his family.

My uncles are not my only relatives to be labelled D-voters. In 1997, nearly four lakh people across the state—mostly Miya Muslims and Bengali Hindus—were marked D-voters. Two members of my extended family made this list—a widowed aunt, and another uncle. My aunt became a widow at a very early age. She had a tough time looking after her five minor children. Being designated a D-voter increased her vulnerability, but her indomitable courage and resilience helped to look after the family with her meagre income from labouring in the fields. My “doubtful” uncle has a master’s degree in economics from Gauhati University and teaches in a government school. During elections, he would perform the duty of a presiding officer, even though he was barred from exercising his voting rights for almost two decades.

“D” is not the only category that haunts my family members and me. A few years ago, personnel from the Assam Police’s border unit—which has over four thousand members, who have the power to ask anyone to prove their identity as Indians, and to refer any citizens to a tribunal—raided a rented house in Guwahati’s Dhirenpara neighbourhood, where residents of my village, who had travelled there to work in the informal sector, were staying. The police asked for their citizenship documents, noted down their names and addresses, and took impressions of their fingerprints on blank papers. After almost a year, they started receiving notices from the Foreigners Tribunal, asking them to prove their citizenship. Among those who received these summons were two of my uncles, and one cousin, who sells jhaalmuri—a type of rice puff—on the streets in Guwahati. My relatives were able to successfully defend their citizenship, but I cannot forget the looks of fear on their faces when they first received the notices.

Compared to many others, my family members were fortunate. Even aside from the D-voters, nearly 2.5 lakh people in the state—most of them poor like my uncles and cousin—have been referred to the Foreigners Tribunals under suspicion of being illegal immigrants from Bangladesh. There are cases where government officials, including those from the army, the air force, the border security forces and the police, as well as schoolteachers, have been suspected and referred to the tribunal. There are cases where one person has been referred to the tribunal several times, even after the same tribunal declared them an Indian citizen. The border police is never held accountable for such errors, or for inflicting this burden on citizens—it does this work with absolute impunity, guaranteed under the draconian Foreigners Act of 1946.

The tribunals themselves have become houses of horror for Miya Muslims and Bengali Hindus. The institution is supposed to deliver justice, but has in reality worked like a slaughterhouse, snatching the citizenship and rights of rightful residents of Assam. Like the border police, the tribunals are a one-of-a-kind system, plying only in Assam. The quasi-judicial body hears the cases of people whose citizenship is doubted by the state. The cases are decided not by judicial officers, but by mostly lawyers appointed as members of the tribunal on a contractual basis. There are a hundred such tribunals operating across the state. Their members are appointed by the government, remunerated by the government, appraised by the government, and if found unsatisfactory, shown the door by the government. In 2017, 19 members of the tribunals were removed from office. It has been reported that these members were removed in part because they did not declare enough people “foreigners,” as the border police that referred these cases had claimed they were.

According to government records, over ninety thousand people have been declared foreigners, of which more than twenty-six thousand cases were decided by ex-parte decree in the absence of the respondents. Nearly a thousand of them are being held in six makeshift detention centres, housed inside jails across the state.

I visited several of these jails. I went to the detention centres as part of a research contingent—in January this year, the activist and writer Harsh Mander, then the special monitor of the National Human Rights Commission, invited me to join an NHRC Mission to examine the due process through which a person is sent to a detention centre, study the centres, and assess the human-rights situation of the detainees.

Over these visits, the little hope I had remaining turned into despair. The detention centres are nothing but sections within district jails that have been cordoned off to house those who have been declared foreigners. The detainees are not allowed any formal communication with their relatives. The detainees do not have access to legal recourse such as appeals—the tribunals do not hear appeals, so the detainees can only file cost-intensive writs in the high court or the Supreme Court. Inside the detention camps, they live as convicted criminals.

At a camp in Kokrajhar, I met an elderly woman detainee, who couldn’t stand straight. With her half-bent body, she crawled towards me, and tried to touch my feet. I stepped back. She rolled on the floor of the camp and began howling, with what seemed like all the might of her skinny body. She begged me for death—a mercy death.

I met a woman whose four-year-old son lives in the camp with her. She told me that when she was brought to the detention centre, he was 14 days old. Since then, the boy hasn’t seen the world outside the four walls of jail.

In the Goalpara detention centre, there were more than fifty actual Bangladeshis. Their circumstances showed how little concern the state has for those it deems foreigners. Some of the people we met had been there for nearly a decade, with little or no contact with the outside world. One of the detainees showed me a torn piece of paper with a Bangladeshi phone number. He had memorised the number five years earlier when he was first brought to the centre, and had now scrawled it on the paper, in the hope that he would one day get to call his family and inform them of his whereabouts. While my community is abused as illegal Bangladeshi on a daily basis, while lakhs of us are stripped of our citizenship rights, thousands arbitrarily declared foreigners and hundreds detained, actual Bangladeshis are dying to go back to their country. The government is taking no steps to make this happen.


After I returned from the detention centre, the innocent face of the boy continued to haunt me for a long time. Even now, I imagine my son in his place. The very thought sends a shiver down my spine.

I tried thinking of my visit as a privilege. After all, I had a firsthand experience of the horrors that people from my state were being subjected to. I became hopeful. I worked to document every important detail, so that when the report went to National Human Rights Commission and subsequently to my government, it could result in some positive change. My confidence was bolstered by various details that I was privy to—for instance, the mother of the four-year-old child was neither a Miya nor a Bengali Hindu, she belongs to the so-called indigenous Muslim community, a khati—pure—Axomiya. I was sure that my chief minister, Sarbananda Sonowal, who has built his political career on the campaign platform of protecting the rights of indigenous Assamese, would not tolerate this gross violation of their human rights.

But I was wrong again. Mander submitted the report to the NHRC, detailing the inhuman conditions of detainees and the procedural drawbacks of the process, as well as suggesting remedies. The NHRC—the highest quasi-judicial body in the country, which is mandated to protect the human rights of every individual, especially disadvantaged groups such as women, children and minorities—did not respond even after repeated follow-ups. This forced Mander to resign from the position of special monitor. He wrote a compassionate essay calling the detention centres “the dark side of humanity and legality.”

In June, four special rapporteurs of United Nations Human Right Council wrote a letter to the ministry of external affairs, expressing its alarm and concern at complaints it had received about the exclusionary measures being taken by the NRC authority and the Election Commission. The measures, it feared, would exacerbate the discrimination faced by Miya Muslims and Bengali Hindus, “who may wrongfully be declared as ‘foreigners’ and consequently rendered stateless” or deprived “of the right to political participation and representation.”

The letter cast the national spotlight on the NRC process. National and international media, which had so far paid little attention to the issues and concerns of Miya Muslims such as myself, began giving us coverage. No doubt there were issues—a community, many members of which have lived in Assam for generations and have done everything within their power to assimilate into Assamese society and culture, was referred to simply as “Bengali,” either Muslim or Hindu. Nevertheless, these stories highlighted the plight of the Assamese speaking Miya Muslims, especially the role of foreigners tribunal and border police, or the pathetic conditions of people living in the chars of Assam.

I expected that this would help bring some justice to the people fighting the biased tribunal and languishing in detention centres across the state. But the Assamese nationalists had a different plan. A counter-campaign soon ensued in Assamese media, accusing an imaginary vested interest group of acting against the interests of the state, and attacking human-rights workers such as Mander for attempting to throw a spanner into the works of the NRC.

An error-free NRC is not the demand of only the so-called Assamese nationalists, but also for a Miya like me, whose Assamese identity has always been under question. In July 2010, along with three others, my wife’s nephew was killed in police firing. They were protesting against the pilot project of the NRC being conducted. One of the columns in the form led to much anger as it asked for the country of origin. They were demanding an error-free NRC. My community viewed the NRC—a document that would officially grant us our identities—as a weapon to fight the humiliation and persecution we faced.

This belief was systematically destroyed as dozens of exclusionary filters were put into the updating process, including the clause of the so-called “Original Inhabitants” to exclude Miya Muslims and Bengali Hindus. The issue of D-voters could have been solved along with the NRC updating process, but excluding the descendants of people deemed foreigners by the tribunals has created more problems.

When someone raises these questions against these exclusionary and discriminatory processes, they become anti-Assamese even in the eyes of the so-called liberal Assamese intellectuals. My liberal Assamese friends accuse me of not being sensitive to the “threat” they are facing from the supposed large-scale migration from Bangladesh. I almost want to feel this threat, but when I look back at my life, I realise that this threat is me—a Miya.

I think of my mission to be called Axomiya.  If I lay claim to Srimanta Sankardev, the architect of modern Assamese society, if I prefer organising Bihu over an Eid mehfil—we stopped celebrating the Bengali New Year over a century ago—if I feel proud when my son sings the songs of the revolutionary Assamese cultural icon Bishnu Rabha, then what threat do I carry? Why do the Assamese chauvinists question my identity despite me having a history of five generations living in this land?

I realise that my Axomiya qualities do not matter. What matters is that I am not them. They are not concerned about deporting illegal immigrants. The “threat” is not about a threat to the Assamese language or the culture—Miya Muslims like me are a threat to their privilege and supremacy.

I do not know how to explain to them how I feel when I see my mainstream Assamese friends and their children being included in the NRC without having to produce so much as a document, while our credentials are examined thoroughly. If the NRC process is a test and everybody consented to participate, why is there not a level playing field?

Even our supposed allies appear not to understand. During the Assam Agitation in the 1980s, when the demand to update the NRC became a point of fierce contention, Hiren Gohain was one of the few intellectuals who described the agitation as hollow. An outspoken public intellectual, Gohain is also a fierce critic of the BJP’s majoritarian rule. But even he couches his descriptions of the suffering of Assam’s Muslims with the terms “seems” and “maybe.”

Although he said in an interview with Al Jazeera that everyone who came to Assam before 1971 should be termed natives of this land, Gohain clarified many things for the people of Assam, especially Miya Muslims, in a recent Assamese-language article. He gave us a suggestion, saying that Miya Muslims “should not forget that seeking safety from platoons of police and CRPFs is delusional. Their safety and the preservation of their basic day to day life is chiefly dependent on the trust and goodwill of the indigenous people.”

If I understand him correctly, I must console myself that my self-respect, my pride of being Assamese, or even my mere existence in this part of the world, is not only dependent on the trust and goodwill of the indigenous Assamese people but also on their kindness and grace. If the indigenous people do not trust us, Gohain appears to be saying that the world’s largest democracy cannot provide us security or protection. Gohain is not just another intellectual— for our community, he was the epitome of courage and struggle. When he suggests that we not seek protection and justice from the state and surrender before the supremacy of indigenous people, I understand why thousands of my community members massacred in Nellie, Nagabanda, Chaolkhuwa, Bahbari, and Khagrabari did not get justice.

Gohain’s words, though hurtful, have a kernel of truth—I no longer trust the state to accept that I am Axomiya, to protect my rights. But I will survive. Swallowing abuse and humiliation has made me resilient. I have learnt how to live like a second-grade Axomiya. I only wonder how to prepare my three-year old son.


Originally published at

How Sword of NRC is Destroying Families in Assam

Quote Posted on Updated on

On a soaring summer morning, Ilim Uddin Dewan (50) drove his SUV to the Chenga Circle Office in Barpeta district of Western Assam. He met the circle officer, the executive magistrate of the revenue circle and the designated Circle Registrar of Citizen Registration (CRCR), for the National Register of Citizens (NRC) within the jurisdiction of revenue circle area.

Ilim Uddin, a middle age successful businessman and politician, who fought for assembly seat in 2011, alleged that his wife Mamataz Dewan was harassed in the name of being illegal immigrant from Bangladesh. A case under Foreigners Act was referred by the border police to foreigner’s tribunal in 1997 and the tribunal upheld her Indian citizenship in 2016 after a decade-long legal battle.

The NRC coordinator Prateek Hajela has said time and again through the media that once the alleged foreigner or D voter gets clearance from Foreigners Tribunal and found to be Indian citizen will be included in the NRC. The NRC website also says “D voters can apply for inclusion of their names in the updated NRC. However, a D Voter’s name will only be included in NRC only after getting clearance from the Foreigners Tribunals.”

However, the Circle Registrar of Citizen Registration (CRCR) Rajiv Kumar Das said “My hands are tied; I can’t do anything. We are doing what the state office has instructed us to do. State office has a sent list and asked us to keep those names on hold, I can’t do anything”. As per media report, the NRC authority has blocked 63,000 D voters or doubtful voters.

The officer inquired with his junior officer and confirmed that the database sent by the state office contains her name. “Even though you won the case, I can’t accept the papers,” said Rajiv Kumar and advised Ilim Uddin to contact additional deputy commissioner, who is his supervisor if a person is not satisfied with the officer’s response.

The persons, who have been declared as Indian national by foreigner’s tribunal since 2015, will have to wait till the complete draft is published. They will have to go through the claims and objection process along with those whose name do not appear in the complete draft. A window of one month will be provided for re-examination citizenship documents who wouldn’t figure in the complete draft or someone who is wrongfully included in the list.

How Significant is Doubtful Voters in NRC?

In March 2018, Assam Minister Chandra Mohan Patowary informed that state assembly that as on December 31, 2017, there were 4,85,640 D voters and suspected citizen (2,44,144 D voters and 24,14,96 reference cases), out of which 2,40,583 (1,31,034 D voter and 1,09,549 reference cases) were disposed of. The foreigners’ tribunal has declared over 92,000 persons as foreigner and remaining were able to prove their Indian citizenship.

However, out the 92,000 declared foreigners nearly 15,000 declared foreigners were found to be pre-1971 immigrants, who are treated as Indian citizen as per Assam Accord. Interestingly, over 26,000 cases out of the declared foreigner cases were declared as foreigner through expatriate decree. That means that those 26,000 declared foreigners didn’t appear before the court and court didn’t examine their citizenship credential. On other words, in many cases, those so called declared foreigners even don’t know that the foreigners’ tribunal has declared them as foreign national!

On May 2, the NRC coordinator Prateek Hajela sent memo to all district magistrates to block the name of declared foreigners and their family member’s names entering into the complete draft NRC. The NRC coordinator says that the letter has been issued based on an order given by Gauhati High Court last year. Considering the timing and far reaching and retrospective impact of the letter, the religious and linguistic minority communities perceive it as a ploy to exclude large number of genuine Indian citizen from complete draft and make them vulnerable for torturous battle in the foreigners’ tribunal and augmenting the risk of landing in the detention centre.

However, NRC coordinator has clarified that out of 92000 plus declared foreigner they could have identify only 4259 applications submitted by those declared foreigners. He speculated that the number of family members of the 4259 declared foreigners would be around 50000.

Meanwhile, the decision of excluding the family members of declared foreigners, who have documentary evidence to prove their Indian nationality and whom the NRC updating authority itself had provided the legacy document, not only created public outcry in Assam but also got attention from national and international media as well human rights bodies and human rights defenders.


Opened the Pandora’s Box?

On June 11, four Special Rapporteurs of United Nations Human Rights Council has sent a strong communication to the MEA Sushma Swaraj. The eight pages letter alleged that the order “may lead to the wrongful exclusion of close to two million names from the NRC, without a prior investigation and trial.” The letter also questions the independence and impartial functioning of foreigners’ tribunal and terms it as “so-called foreigners’ tribunal”.

It labelled serious allegation “members of Foreigners’ Tribunals in Assam experience increasing pressure from State authorities to declare more persons as foreigners. On 21st June 2017, 19 members of the Foreigners’ Tribunals in Assam were dismissed on ground of their under-performance over the last two years. More than 15 additional Tribunal members were issued with a strict warning to increase their efficiency. Considering that tribunal members serve on a contractual basis for two years, which may be extended on a needs and performance”

One of the terminated members of foreigners’ tribunal, on the condition of anonymity said that one of their performance indicators was – how many cased they decided in favour of the state’ or in other word how many cases they declared as foreigners!

In the wake of the controversy regarding the May 2 letter of the NRC coordinator, another important and shocking development is observed. Earlier this year, noted human rights worker and former IAS officer Harsh Mander led the National Human Rights Commission’s Mission to detention centres in Assam as Special Monitor to NHRC. His mission studied the conditions of detainees inside two detention centres in Goalpara and Kokrajhar district of Assam and studied the process of the identifying doubtful voters and functioning of border police who refers cases to foreigners’ tribunal. Harsh Mander submitted the report but NHRC didn’t take any step on his findings and suggestions. He resigned from NHRC as Special Monitor and made his report public.

The report alleges “these detention centres lie on the dark side of both legality and humanitarian principles”. There are nearly 900 hindred declared foreigners who are detained in six detention centres across the state. Some of them are detained for nearly a decade. Their families have been separated; they don’t have any right to payroll, means of communication with the family members. There is no manual or proper guideline for the administration of these detention centres. In one hand the detainees are treated as convicted criminals on the other hand they are not allowed the basic rights like payroll and wage against which are available to convicted criminals.


Harsh Mander further wrote, “Overall, I am convinced that for a process that can result in the disenfranchisement, indefinite detention or expulsion of a person, the state government needs to ensure due process and, with it, compassion and an understanding of the predicament of persons with a poor education and lack of economic resources and social or political capital.”

However, the Assam government and the NRC authority have not reacted either to UNHRC Special Rapporteurs letter or Harsh Mander’s report.

Changing Narrative

The citizenship tangle in Assam has a long history and many complexities. Apart from the administrative complexities involving multiple agencies, nearly a dozen of Acts, Rules and Accords, numerous state and non-state stakeholders; the complexities of narratives are also emerging.

The narrative of large scale, uninterrupted influx of migrants from Bangladesh causing threat to demography, language and cultural heritage of Assam has been slowly shifting towards the narrative of persecution and mistreatment of genuine Indian citizen who are religious and linguistic minorities in the state of Assam. There is little doubt that the ‘doubtful voter’ and its ecosystem has been the breeding ground for such counter narrative and the May 2 letter issued by NRC authority has given the long awaited exposure to the issue.

This will be interesting to observe how the things get unfolded once the complete draft NRC is published.

Originally published at

Jaitley’s budget and the story of an Adivasi Youth

Quote Posted on

Som Murmu (27) doesn’t know what is happening in JNU or what is in the mind of HRD Minister Smriti Irani. He is also indifferent to Jaitley’s so called pro-poor, pro rural budget, 9000 cr for Swach Bharat Mission or ‘worst ever’ budget allocation for education or 7000 cr slash in food security doesn’t make any difference to Som Mormu and his villagers. Rather he is concerned about the basic education of 37 traumatized Adivasi children of Fulbari in newly formed Biswanath Chariali district of Assam near Arunachal Pradesh border. Som Murmu is convinced that our great nation and its budget allocation has nothing to do with the education of Adivasi children of his village, hence, he has taken the responsibility on his tiny but strong shoulder.

Adivasi Women Fetching Drinking Water
                                                    Adivasi Women Fetching Drinking Water from an Earthen-Well

The Adivasis of Fulbari witnessed one of the most brutal forms of violence on the eve of Christmas in 2014. A group of terrorists belonging to outlawed National Democratic Front of Bodoland came to their village on the fateful day. They asked for water from the villagers, killed as many as 31 children, women and men and then laughed, sang, danced and disappeared in the nearby jungle. The attacked was not only committed on that particular village, rather a series of attacks were executed in Adivasi villages in Sonitpur, Chirang and Kokrajhar district as well. The violence claimed nearly hundred lives including 4 innocent Bodos who were killed in retaliatory attacks.

More than a year has been passed since the incident happened. But the pain and suffering of the villagers are still on. The worst sufferer of the violence has been the children. Many of the children had lost their parents, siblings, family members and friends. Many of them survived the bullet narrowly. The horrifying experience has traumatized the young minds. Many of them, who once travelled two to three kilometers to attend school, discontinued their study after the violence. The education scenario among Adivasi children is already alarming. Study revealed that the average number of ‘out of school children’ among Adivasis is more than double than that of the state average.

Coming back to the story of Som Murmu, the incident of 23rd December, 2014 changed his life completely. Though the Adivasis of Fulbari living a appalling live but he has never seen so much of pain and agony among his fellow villagers. Starting from recovering the dead-bodies after the massacre to taking the villagers to safe distance and then managing the day to day affairs of the relief camp, Som continued to serve his villagers to get the ex-gratia and rehabilitation grant. When he realized that the children were not going to school, he took initiative to discuss the matter with the villagers and decided to start a school in the villager itself and became the first teacher. Under matriculate Sim understands his limitation; Som himself couldn’t complete his schooling. The nearest high school is 5 kilometers away from the village and there is no provision of roads. Som found out a qualified teacher from outside and convinced the villagers to pay the teacher 40 mound of rice for a year as wage. It was astonishing to observe that the poor people who are battling every day for two square of meals are investing their hard earn rice to educate the children, whereas the our great country even though made law to make primary education a ‘right’ for the children but seems reluctant to implement it.

Actually, we couldn’t find anything in the village to feel the presence of government except the SSB camp, which was set up after the massacre. Basic government services like access to health care, access to pure drinking water, access to social security schemes are distant dream for the villagers. The entire village having over 500 families doesn’t have a single source of pure drinking water; all the households are using the water from ponds and earthen wells for drinking and cooking. When our Prime Minister, in fact the entire government is running campaign for Swach Bharat, 100% villagers go for open defecation. The consequence of open defecation and non-hygiene source of water is affecting the overall wellbeing of the villagers. Two and half years old Manjil Hembrom, who lost his parents in the massacre is suffering from severe skin diseases and he is suffering without basic health care.

Poor road communication is the root of many problems including health emergencies, education, livelihoods etc. Som Murmu took another daring decision to give tight slap on the face of our government. He gave a call to all his villagers to build a five kilometers long village road without any support from the government. 77 villagers have been giving shramdhan since 2nd February, 2015 to address their long standing need. Som is expecting that more people will join his troop and they will complete the task by end of March. Sonil Murmu (25), one of the villagers who are building the village road says that his wife having labour pain and he couldn’t take her to hospital on time. He carried her pregnant wife on a traditional carrier and feels that caused more pain to her. Though his wife Rupai Hembrom survived but their newborn baby died soon after the delivery. And Sonil was not the only one who finds a reason to work without wage to build the road. They hope once the road is built, they will get access to market, school, hospital and many more! This is worthy to mention that many of the Adivasis villagers of Fulbari got their job card under MGNREGA two years back but they are not getting work. Some of the job card holders worked for few days but didn’t get their wage.

Adivasis giving shramdhan to build their village road
                                      Adivasis giving shramdhan to build their 5 kms long village road

Adivasis are one of most marginalized as well as persecuted communities of Assam. Often they have been the soft target terrorists, chauvinists groups as well as government. Socio-economic condition of the Adivasis of Assam is abysmally poor. Adivasis who are working in tea gardens of Assam are still kept as bonded labour and starvation is reality in many of the tea gardens of Assam. Those who have come out from the slavery of garden management and tried to settle outside the garden are facing more cruelty from the state. It is important to remember that Adivasis of Assam are denied the constitutional provision of Scheduled Tribe envisaged in the constitution of India whereas their counter parts in Jharkhand and other states are getting the benefit of ST status.

I sincerely hope, if not our consciences, Adivasi youths like Som Murmu will one day change the destiny of their community.

Assam Flood: Who Cares?

Posted on Updated on

An apprehension is mounting among the people of north-eastern region that the mainstream media is ignoring the flight of its people and has been working like a PR agency of the government to justify the imposition of AFSPA. Recently, it has been observed that the media was flooded with chest-thumping news and views on cross border operation on NE militants in Myanmar. All of sudden one IPS officer is being marketed as ‘face that militants fear’ even with factual errors. However, at the same time a huge portion of Assam and Arunachal Pradesh was witnessing devastating flood. No media was running ‘hastag’ race for the flood victims of Assam and Arunachal Pradesh.

As per the official release of Assam State Disaster Management Authority dated 13th June 2015, more than six hundred villages were submersed and over three lakh people affected in the recent flood. Though officially not reported, at least three persons have died so far in this devastating flood. This is harvesting season in Assam and the flood has destroyed a huge area of ready to harvest corps, the official figure is 11041.53 hectors.


I was getting disturbing updates from my home district Barpeta since 11th of June, 2015. Subsequently, I communicated with the district administration and got a quit relaxing response “we are monitoring the development and ready to act if any necessity arises” The concerned Circle Officer categorically informed me that the flood situation is still manageable and no need of taking rescue and relief operations. However, I was still getting SOS calls from my native district and finally decided to visit the area next day morning to have stock of the situation. While travelling from Guwahati to Barpeta, as I entered Nalbari district, I could easily see the devastation in the nearby agri-fields. The farmers has abandoned ready to harvest rice cultivation due to flood water. They have occupied half of the road for drying up the partially damaged harvested crops.

Situation in Barpeta district is more depressing; officially it is worst affected district in recent flood. Innas Ali, a marginal farmer who cultivated high yielding rice on his one hector agri-land and invested nearly sixty thousand rupees has been able to harvest only half of his total cultivation. Ali says that one fourth of the harvested crops have been damaged as it germinated due to heavy rain. Since last two/three decades, the peasants have started cultivating high yielding variety of rice replacing traditional one. They have been irrigating their paddy fields by diesel run power-pump machine incurring higher cost comparing to government provided irrigation facility. In lower Assam, irrigation facility is mostly managed by the farmers, which forces them to incur more costs and forces them to knock the door of money lenders for credit to meet the costs. A study conducted by Gorky Chakravarty of Institute of Development Studies, Kolkata revealed that nearly 67% of his respondents in Mandia, Chenga and Ruposhi block of Barpeta district are indebted and only 2.43% of them got credit from organized financial institutions. A huge chunk of people who get their credit from moneylenders often agree to repay crops instead of money. His study says that those ill-fated people are forced to pay an annual rate of interest ranging from 72% to 360%. In such a situation, any one can imagine how this flood is going to affect the lives of people like Innas Ali.

Bringing the left over rice on raft

A group of young people helped me to reach riverine areas like Islampur, Rasulpur, Kadong Char, Kaimari Char under Baghbar Revenue Circle in Barpeta district. When, we crossed one stream of river Beki and entered to Islampur char (River Island) under Baghbar Revenue Circle – the scenario is heart-wrenching. It was no less than a river, it seems small huts are floating in the water, some people are crossing high current river Beki on their raft to fetch drinking water. Human being, frogs, earth-worm all are coexisting. Some of them have left their houses and took shelter in other’s place, but most of them are hazardously experiencing the flood along with their domesticated animals.

                                                              Human Life, frogs, earthworm and other insects coexisting 

There is no presence of government machinery in all the places we visited. There is no arrangement of basic humanitarian assistance like food, drinking water, medicine etc. Even, the administration has not been in those places for any kind of assessment. It was appalling to observe that the affected people also don’t feel that government will support them in any way or other. Seeing the helplessness of the flood victims and the indifferent attitude of state machinery, as a civil society group we decided to support the victims within limited our capacity. We have started distributing general relief materials since 14th of June, 2015 and continued to update the concerned Circle Officer over telephone and keep on sending photographs to his mobile phone though WhatsApp.


On 17th of June, he informed me that as per the information he got from his official sources there is no need of providing any relief or rehabilitation grant in those chars! So, was my observation was wrong? The photographs with GPS location were fake? The heart touching narratives of the victims about their damaged crops and belonging were false and plotted stories to drain money from government treasury?

Damaged crops does picture tells lie
                                                                 Damaged crops: Does picture tell lie?

While talking to the Circle Officer over phone, I was sitting in a boat carrying relief materials with few elderly people from Tapajuli char. The elderly people were reading my body language and conversation with the Circle Officer. They completely understood what the Circle Officer was telling me! One of the elderly people’s reaction was somewhat like consoling me “Don’t feel sorry, this is happening to us for ages.

This is what written on our forehead” Citing the example of their 411 No. Alipur (Tapajuli Pathar) Lower Primary school, Abdur Razzak said that, the head teacher of the school is not attending her duty for the last two years. The assistant teacher appointed through TET (Teacher Eligibility Test) occasionally comes to school and since the arrival of monsoon; the assistant teacher has also stopped attending his duty. The char people have even brought the issue to the notice of Deputy Commissioner and other officials of education department of Barpeta district. But nothing has changed so far and the school which was established by British government in 1945 has become just a structure with four walls and a roof.

Picture was taken on a working day
                                                                    Picture was taken on a working day

The media, the civil society, the political class or the administration, no one is bothered about the suffering of these ill-fated people. I remember the shameful incident of last year’s flood in Goalpara. The flood victims who demanded relief and rehabilitation were brutally beaten up by the police and slapped deadly criminal charges on them. Perhaps, the flood affected people of these chars have realised – it is better to be silent and suffer rather than getting beaten up!

অসমৰ শ্বাহবাগ কেতিয়া?

Posted on Updated on

আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমণৰ প্ৰায় অন্তিম পৰ্যায়ৰ কাৰ্যসূচীত উপস্থিত হৈছোহি৷ আমি জামালপুৰৰ ‘চৰ জীৱিকায়ন কৰ্মসূচীৰ’ কাম শেষ কৰি দেশখনৰ ৰাজধানী চহৰ ঢাকালৈ ৰাওনা হ’লো৷ ঢাকাত আমাৰ পৃষ্ঠপোষক প্ৰতিষ্টান Eco Social Development Organization–এ বিশ্ব খাদ্য কৰ্মসূচীৰ সহযোগত চৰকাৰী বিদ্যালয়ত School Feeding আঁচনি বাস্তবায়িত কৰি আছে৷ আমি সেয়া অধ্যয়ন কৰি প্ৰতিবেদন যুগুত কৰিব লাগে৷ School Feeding আঁচনিৰ আমাৰ চৰকাৰী বিদ্যালয়সমূহৰ Mid Day Meal আঁচনিৰ সৈতে বহু পৰিমাণে সমঞ্জস্য আছে যদিও কিছু মৌলিক পাৰ্থক্যও আছে৷ এই আঁচনি আমাৰ Mid Day Meal আঁচনিৰ দৰে সাৰ্বজনীন নহয়; বৰঞ্চ দৰিদ্ৰ এলেকাসমূহ যেনে— চহৰৰ বস্তি এলেকা তথা মঙ্গাপীড়িত গ্ৰামীণ এলেকাতহে বাস্তবায়িত কৰা হৈ আছে৷ আনহাতে, আমাৰ বিদ্যালয়ত খিচাৰি খুওৱাৰ নামত শৈক্ষিক পৰিৱেশ বিনষ্ট কৰাৰ লগতে সীমাহীন দূৰ্নীতিৰ যি বজাৰ খুলি ৰাখিছে বাংলাদেশে তাক ৰোধ কৰাৰ বাবেই হয়তো খিচাৰিৰ পৰিবৰ্তে পুষ্টিকাৰক বিস্কুট বিতৰণ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷

আমি ঢাকা ভ্ৰমণ কৰাৰ বাবে আটায়ে প্ৰায় উদগ্ৰীৱ হৈ আছিলোঁ৷ মোৰ বাংলাদেশী ফেচবুক-বন্ধু এস এম মাসৰুল হাসানে লণ্ডনৰ পৰা কেইবাবাৰো ফোন কৰি তেওঁলোকৰ ঢাকাৰ বাসগৃহলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰিলে৷ মাসৰুলে ভাৰতৰ পৰা আইনৰ ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰি বৰ্তমান লণ্ডনত আইনৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী গ্ৰহন কৰি আছে৷ তাৰ ককায়েকেও ফোন কৰি যাৱতীয় ঠিকনা, কোন গাড়ীত যাব লাগিব, ক’ত নামিব লাগিব আদি আতিগুৰি বুজাই দিলে৷ ইপিনে, জিয়া খান নামৰ বয়োজ্যৈষ্ঠ ব্যক্তি এজনেও ঢাকাৰ বনানীত থকা তেওঁৰ ঘৰত এসাজ খাবলৈ আমাৰ আটাইকে নিমন্ত্ৰণ কৰিছিল৷ জিয়া খানৰ জন্মস্থান অসমৰ কৰিমগঞ্জত৷ কলেজীয়া শিক্ষা কৰিমগঞ্জৰ পৰা গ্ৰহণ কৰি গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯৬৭ চনত অৰ্থনীতিৰ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰে৷ কালৰ সোঁতত পৰি তেওঁ বাংলাদশেৰ বাসিন্দা হ’লেওঁ আজিও অসমৰ সৈতে তেওঁৰ এক বিশেষ আন্তৰিক সম্পৰ্ক আছে৷

মোৰ সহকৰ্মীসকল মোতকৈ এদিন আগতে গৈ ঢাকা পাইছিল৷ অক্টোবৰ মাহৰ শেষৰ দিনটোত মই ইএচডিঅ’ৰ ঢাকাস্থিত কৰ্প’ৰেট কাৰ্যালয়ত উপস্থিত হৈছিলো৷ মোৰ দুই পুৰুষ সহকৰ্মীক কাৰ্যালয়ৰ অতিথিশালাত থকাৰ বন্ধোবস্ত কৰাৰ বিপৰিতে মহিলা সহকৰ্মীৰ বাবে ইএচডিঅ’ৰ জ্যেষ্ঠ বিষয়া এজনৰ ঘৰত কৰা হৈছিল৷ মোৰ থকাৰ বন্ধোবস্ত মই নিজে কৰি লৈছিলো৷ ঢাকাৰ সংলগ্ন গাজীপুৰ জিলাৰ যিটো পৰিয়ালে মোক আলহী কৰি মাতি নিছিল, তেওঁলোকৰ আমাৰ অসমৰ বৰপেটা জিলাৰ লগত এক বিশেষ সম্পৰ্ক আছে৷ সম্পৰ্ক মানে বিচ্ছেদৰ এক জলন্ত কাহিনী৷ এই ধাৰাবাহিকৰ শেষৰ পৰ্যায়ত সেই কাহিনী পাঠকৰ আগত দাঙি ধৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷

মই নিতৌ পুৱা সাত বজাত গাজীপুৰৰ পৰা ঢাকাৰ আদাবৰ নামৰ ঠাইত থকা ইএচডিঅ’ৰ কাৰ্যালয়লৈ অহাযোৱা কৰো৷ প্ৰায় পঞ্চাশ কিলোমিটাৰ বাট, বাছত সময় প্ৰায় ডেৰ ঘন্টা লাগি যায়৷ গাজীপুৰৰ বাছ আস্থানত অলপ দেৰি অপেক্ষা কৰি হ’লেওঁ মই দুমহলীয়া বাছৰ ওপৰ মহলাত বহো৷ কোনোবাদিন বাঁও কাষৰ আসনত আৰু কোনোবাদিন সোঁকাষৰ৷ ৰাস্তাৰ দুয়োপাৰে থকা মানুহৰ ঘৰ, কাৰখানা— মূলতঃ কাপোৰৰ কাৰখানা, বিশ্ববিদ্যালয় তথা শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ মোৰ আকৰ্ষণৰ বিষয়৷ গাজীপুৰ আৰু ঢাকাৰ মাজ বাটত টুঙ্গী নামৰ এটি মফচলীয়া চহৰ৷ টুঙ্গী মোৰ বাবে এটা চিনাকী নাম৷ টুঙ্গীত অনুষ্ঠিত বিশ্ব ইস্তেমাত অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বহু ইছলাম ধৰ্মাৱলম্বী লোক অংশগ্ৰহণ কৰে৷ আমাৰ গাঁৱৰ পৰাও বহু লোকে এই অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰা মোৰ মনত পৰে৷

পিছে মোৰ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ঢাকাৰ বিখ্যাত ‘শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ’— যাক ‘প্ৰজন্ম চত্বৰ’ বা প্ৰজন্ম চোতাল বুলিও কোৱা হয়৷ ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয় চৌহদৰ নাতি দূৰৈত থকা শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ বাঙালী জাতীয়তাবাদৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰস্বৰূপ৷ ২০১৩ চনত ইজিপ্তৰ ‘তাহৰিৰ স্কোৱাৰ’ অভ্যুত্থানৰ সমসাময়িক কালত বাংলাদেশত ধৰ্ম নিৰপেক্ষ বাঙালী জাতীয়তাবাদী চিন্তা তথা আদৰ্শেৰে উদ্ভুদ্ধ গণজাগৰণ মঞ্চ নামৰ সংগঠনৰ আহ্বানত এক ঐতিহাসিক গণ আন্দোলন গঢ়ি উঠে৷ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত পাকিস্তানী সৈন্য-বাহিনীৰ হৈ কাম কৰা ৰাজাকাৰ, আল-বদৰ আদি সংগঠনৰ নেতা-কৰ্মীক যুদ্ধ অপৰাধৰ অভিযোগত বিচাৰৰ কাঠগড়াত অনাৰ বাবে এই গণ আন্দোলনৰ সূচনা হৈছিল৷ ২০১৩ চনৰ ছয় ফেব্ৰুৱাৰীত আৰম্ভ হোৱা এই আন্দোলনত খুব কম দিনৰ ভিতৰতে লোকে লোকাৰণ্য হৈ পৰিছিল প্ৰজন্ম চত্বৰ৷ বিপ্লৱী গীত-মাত, কবিতা, শ্লোগানেৰ দীৰ্ঘদিন মুখৰিত হৈ আছিল ঢাকাৰ মাজমজিয়াৰ এই এলেকা৷ বাংলাদেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক পুনৰোদ্ধাৰ কৰাৰ লগতে যুদ্ধাপৰাধীক ফাঁচীৰ দাবীত শ্বাহবাগ স্কোৱাৰৰ পৰা গোটেই বাংলাদেশত এই আন্দোলন বনজুইৰ দৰে বিয়পি পৰিছিল৷ গোটেই বিশ্বৰ সংবাদ মাধ্যম তথা সমাজ বিজ্ঞানীৰ দৃষ্টি নিবদ্ধ হৈ আছিল ঢাকাৰ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰত৷ সম্পূৰ্ণ অহিংসা এই আন্দোলনে সংবাদ মাধ্যমৰ আলোচনা আৰু সমালোচনা দুয়োটাই লাভ কৰিছিল৷ আন্দোলনৰ পন্থা যদিও অংহিসা আছিল তথাপি যুদ্ধাপৰাধীৰ ফাঁচীৰ দাবীক বিভিন্নজনে ‘ৰক্ত পিপাসু’ অহিংস আন্দোলন বুলি সমালোচনা কৰিছিল৷ কোনো কোনোজনে এই আন্দোলনক ‘আৱামী লীগ’ৰ ৰাজনৈতিক ছত্ৰছায়াত গঢ়ি উঠা আন্দোলন বুলিও মতামত আগবঢ়াইছিল৷ কিন্তু শ্বাহবাগ আন্দোলনে ইতিমধ্যে নিজৰ ৰাজনৈতিক নিৰপেক্ষতা জনমানসত প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল৷
সেয়া আছিল ২০১৪ চনৰ নবেম্ভৰ মাহৰ ৩ তাৰিখ৷ আগ দিনাখন জামাত নেতা তথা যুদ্ধ অপৰাধৰ অভিযোগত অভিযোক্ত মীৰ কাছিমক বাংলাদেশৰ আান্তৰ্জাতিক অপৰাধ ট্ৰাইব্যুনাল এ মৃত্যুদন্ডৰ ৰায় দিছিল আৰু আন এজন জামাত নেতা কামৰুজ্জামানৰ মৃত্যুদন্ডৰ আপিল শুনানী আছিল দেশখনৰ সৰ্বউচ্চ আদালতত৷
Protesters Shouting Slogan

যথাৰীতি, জামাত শিবিৰে ইয়াৰ প্ৰতিবাদত দেশব্যাপী হৰতালৰ আহ্বান কৰিছিল৷ হয়তো বাংলাদেশৰ জনসাধাৰণ এই বন্ধ তথা হৰতালত ইতিমধ্যে অতিষ্ঠ হৈ পৰিছে৷ ৰাস্তাত গাড়ী মটাৰ ঠিকে চলি আছিল ৷ মনত কিছু শংকা থাকিলেও শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ লৈ যাম বুলি ঠিৰাং কৰিছিলোঁ৷ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰ ভ্ৰমন কৰাৰ বাবে এইটো আটাইতকৈ ভাল সময় হ’ব বুলি মনতে ভাবিলো৷ কথা মতেই গাজীপুৰGraffiti on T Shirtৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলো৷ ঢাকাৰ বনানি পাওঁমানে আমাৰ দুমহলীয়া বাছ বিৰাট যান জটত আৱদ্ধ হৈ পৰিল৷ অলপ পলম কৈ হ’লেও, মই গৈ শ্বাহবাগ স্কোৱাৰত উপস্থিত হ’লো ৷ আহল-বহল চাৰিআলিৰ ডাঙৰ এখন চোতালহেন ঠাই৷ চৌদিশে ডাঙৰ ডাঙৰ অট্টালিকা, এদল যুৱক-যুৱতী হাতত প্লেকাৰ্ড, ফেষ্টুন আদি লৈ কামৰুজ্জামানৰ ফাচী ৰায় বাহাল ৰখা, মীৰ কাছিমৰ ফাচীৰ ৰায় কাৰ্যকৰী কৰা, জামাত শিবিৰ নিষিদ্ধ কৰা আদি দাবীৰে আকাশ বতাহ কপাই ৰাখিছে৷ ৰাস্তাৰ কাষত কোনোবা এদল প্ৰতিবাদকাৰীয়ে আকৌ বিপ্লৱী গীত পৰিৱেশন কৰিছে, কোনোবা এজনে উত্তেজিত ভাষন দিছে বা আন কিছুমানে সংবাদ মাধ্যমৰ আগত তেওঁলোকৰ দাবী সযোৰে উত্থাপন কৰিছে৷ প্ৰথম দৃষ্টিত এক বিশৃঙ্খল পৰিৱেশ যেন লাগিলেও আচলতে, এয়া এক সুপৰিকল্পিত আয়েজনহে ৷ হয়তো এইবোৰ চৰিত্ৰৰ বাবেই এই আন্দোলনক ‘ৰক্ত পিপাসু’ অহিংস আন্দোলন বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল ৷

কিন্তু এই কথা উল্লেখনীয় যে, বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত পাকিস্তানৰ ভুমিকা আছিল কল্পনাতীত ভাৱে ভয়ংকৰ আৰু মানৱ ইতিহাসৰ এক অন্যতম ক’লা অধ্যায়৷ ৯ মহীয়া বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলত আনুমানিক ৩০ লাখ বঙালীক নিৰ্মমভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল, ২৫ হেজাৰ বঙালী নাৰীয়ে পাকিস্তানী সেনা বাহিনী তথা পাকিস্তানৰ মদদ পুষ্ট ৰাজাকৰ, আল বদৰ আদি সংগঠনৰ সদস্যৰ কামনাৰ বলি হৈ অবৈধ মাতৃত্বৰ বোজা বহন কৰিব লগা হৈছিল!

বাংলাদেশ স্বাধীন হোৱাৰ চাৰি দশকৰ পিছত, শ্বাহবাগ আন্দোলনে সেই অগণন নৰ-নাৰীক ন্যায় প্ৰদান কৰাৰ বাবে চৰকাৰক বাধ্য কৰাব পৰাটো ইতিহাসত কেৱল এক বিৰল ঘটনাই নহয় আমাৰ দৰে অসমীয়াৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎসও ৷ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্থ হৈছিল হিন্দু সম্প্ৰদায়ৰ লোক, ইমান বছৰ পিছত বাংলাদেশৰ ধৰ্ম নিৰপেক্ষ জনসাধাৰণে নিৰ্যাতিত, নীড়িপিত সংখ্যালঘু হিন্দুক ন্যায় প্ৰদান কৰাৰ বাবে যৎপৰোনাস্তি চেষ্টা চলাই আছে আৰু বহু পৰিমানে সফলো হৈছে৷ আনহাতে, অসমৰ ছবৰীয়া অসম আন্দোলনৰ সময়ত উগ্ৰজাতীয়তাবাদীৰ হাতত প্ৰাণ আহুতি দিয়া অসমৰ হাজাৰ হাজাৰ সংখ্যালঘু মুছলমান আজিও ন্যায় নাপালে, এনেকি পাব বুলিও আশা কৰিব পৰাটোও আজিৰ তাৰিখত অলীক কল্পনা৷ কিন্তু পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ গনতান্ত্ৰিক দেশৰ নাগৰিক হৈ যিসময়ত ন্যায় আমাৰ বাবে অলীক কল্পনা; সেই সময়ত বাংলাদেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ জনসাধাৰণে সেই সপোন বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে ৷

অসমৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ যুৱ সমাজে, হত্যা, হিংসা, সাম্প্ৰদায়িকতা, উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ বিৰোদ্ধে আন এক শ্বাহবাগ আন্দোলন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব নে?

চৰ : ৰেডক্লিফ ৰেখাৰ ইপাৰে আৰু সিপাৰে

Posted on Updated on

যোৱা দুটা সংখ্যাত প্ৰব্ৰজন তথা ৰাজনৈতিক পৰ্যালোচনা কৰাৰ পিছত এইবাৰ আমি বাংলাদেশৰ সামাজিক তথা মানৱ-উন্নয়ন বিষয়ক দিশসমূহ আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷ প্ৰথম আলোচনাতে আমি উল্লেখ কৰিছিলো যে, আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমণৰ এটা অন্যতম মূল উদ্দেশ্য আছিল দেশখনে সমাজিক তথা মানৱ-উন্নয়নত যি যুগান্তকাৰী সফলতা লাভ কৰিছে তাৰ বিস্তাৰিত অধ্যয়ন কৰা৷ আমাৰ হোষ্ট সংস্থা ইক’ চোচিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বন বাংলাদেশে আমাৰ এই উদ্দেশ্য সফলকামত কৰাত চেষ্টাৰ ত্ৰুটি কৰা নাছিল৷ চৰ বুলি ক’লে আমি অসমীয়া হিচাপে যি প্ৰতিচ্ছবি আমাৰ চকুৰ আগত চিত্ৰায়িত হয়, বাংলাদেশত ঠিক একে ছবি আমি দেখা নাপালো৷ বাংলাদেশ ভ্ৰমনৰ প্ৰায় ৮ মাহ আগতে ধুবুৰী জিলাৰ বাংলাদেশ সীমান্ত সংলগ্ন কিছু চৰ আমি ভ্ৰমন কৰিছিলোঁ৷ আমাৰ লগত আছিল বিশ্বৰ আগশাৰীৰ সংবাদ পত্ৰ দ্যা নিউয়ৰ্ক টাইমছৰ ‘ইন্ডিয়া ইঙ্ক’ৰ সম্পাদক বাশ্বাৰাত পীৰ৷ আমাৰ চৰজমিন অধ্যয়নত  দেখা পোৱা হৃদয় বিদাৰক  প্ৰতিচ্ছবিয়ে আমাক হতাশ কৰিছিল৷ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, যাতায়ত ব্যৱস্থা, নাৰী সাৱলীকৰণ ইত্যাদিৰ বাবে যেন চৰৰ পৰিবেশ তথা পৰিস্তিতি কোনোটোৱে অনুকুল নহয়৷ কিন্তু ধুবুৰীৰ পৰা মাত্ৰ এক-ডেৰ শ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ বাংলাদেশৰ চৰাঞ্চল ভ্ৰমন কৰি আমাৰ সম্পূৰ্ণ এক বিপৰীত অভিজ্ঞতা হৈছিল৷ এই আলোচনাত এইবোৰ কথাকে বিষদভাৱে আলোচনা কৰিবলৈ যত্ন কৰিম৷ প্ৰথমতে লালমনিড়হাট জিলাৰ হাতিবান্ধা উপ-জিলাৰ পশ্চিম হালধিবাৰী নামৰ এক প্ৰত্যন্ত চৰৰ কথালৈ আহো ৷ ইক’ চোচিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনৰ জেষ্ঠ প্ৰকল্প বিষয়া আব্দুল মান্নান চাহাবৰ নেতৃত্বত আমি ৰাতিপুৱাতেই পশ্চিম হালধিবাৰীলৈ ৰাওনা হ’লো৷ পাটিকাপাড়া ইউনিয়ন পৰিষদৰ নয়াৰহাটত থকা কাৰ্য্যালয় চৌহদত আমাৰ দুচকীয়া বাহনসমূহ ৰাখি আমি পদযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলোঁ৷ তিনি কিলোমিটাৰ বাট বালিচৰত খোজকাৰি তিস্তা নদীৰ পাৰঘাট পাৰ হ’ব লাগিব৷ তিস্তাৰ পানী শুকাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷ আব্দুল মান্নান অভিযোগ মানি ল’লে পশ্চিমবংগৰ মমতা দিদিৰ চৰকাৰে প্ৰয়োজনতকৈ বহু কম পৰিমাণৰ পানীহে এৰি দি আছে৷ বাৰিষাত তিস্তাৰ পানীয়ে কিন্তু আজিও সজোৰে তৰ্জন-গৰ্জন কৰি তান্ডৱ চলাবলৈ নেৰে৷ আমি বালি চৰৰ মাজেৰে খোজকাড়ি গৈ থাকিলো৷ কহুৱাবন, গুল্মজাতীয় ঝাওবন, কৰবাত আকৌ উদ্ভাস্তু একো একোজোপা মেটেকা বালি মাটি খামুচি পৰি আছে৷ আমাৰ কেৰেলাৰ সহকৰ্মীয়ে মেটেকা ফুলৰ প্ৰতিচ্ছবি কেমেৰাত বন্ধি কৰিলে৷ সকলোতকৈ চকুতলগা দৃশ্য আছিল, সু-বিস্তাৰিত শংকৰ প্ৰজাতিৰ ধাননী৷ অসমৰ চৰত কাহানিও সেই প্ৰজাতিৰ ধান আমি দেখা মনত নপৰিল৷ কিছু নিলগত ট্ৰেক্টৰ লগাই চৰৰ মাটি চহাই থকা দেখা পাই আব্দুল মান্নান চাহাবক সুধিলোঁ “এতিয়া কিহৰ বতৰ? কি লগাব?” থাইলেন্ডৰ পৰা আমদানিকৃত মাকৈৰ সংকৰ প্ৰজাতিৰ বিজ ৰোপন কৰিব৷ প্ৰতিকুল পৰিস্তিতিতো ভাল ফলন হয়৷ কিন্তু যি সময়ত গোটেই বিশ্বই Sustainable Development ৰ ওপৰত সঘন আলোচনা কৰি আছে সেই সময়ত শংকৰ প্ৰজাতিৰ বিজ আৰু ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগ কিমান সমীচিন সেয়া কোৱা মুস্কিল; কিন্তু বাংলাদেশৰ দৰে দেশ এখনে দৰিদ্ৰতা দূৰিকৰণৰ বাবে হয়তো ইয়াৰ প্ৰয়োগৰ বিকল্পও নাই৷ তিস্তা পাৰ হৈ, পাৰে পাৰে আৰু প্ৰায় দুই কিলোমিটাৰ খোজকাৰি গৈ পশ্চিম হালধিবাৰীত উপস্থিত হ’লো৷ প্ৰায় পাচশ পৰিয়ালৰ বাসস্থান এই অস্থায়ী ভু-খন্ড৷ আমাক ইএচডিও আৰু প্লান বাংলাদেশৰ সংহত সামাজিক উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ কাৰ্য্যালয়ত বহিব দিলে৷ আটক ধুনীয়া আচবাব পত্ৰ, সৌৰশক্তি চালিত পাঙ্খা তথা অন্নান্য বিদ্যুতচালিত সা-সৰঞ্জামৰে সেয়া চহৰাঞ্চলৰ কোনোবা আধুনিক কাৰ্য্যালয়তকৈ কোনো গুনে কম নহয়৷ কাৰ্য্যালয়ৰ বিষয়াবৰ্গৰ লগত পৰিচয় হৈ প্ৰকল্পৰ মূল বিষয়সমূহ বুজি লোৱাৰ চেষ্টা কৰিলোঁ ৷ দিনটোৰ কাৰ্য্যসূচী মতে আমি ঠিক বাৰ বজাত পশ্চিম হালধিবাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যায়লত উপস্থিত হ’লো৷ বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান শিক্ষক শ্বামিম কবিৰ পাটোৱাৰীয়ে আমাক উষ্ম আদৰণি  জনালে৷ বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিৰ বিষয়ববীয়া সকলো উপস্থিত হ’ল৷ পৰিচয় পৰ্ব শেষ কৰিয়ে আমি মূল কথা লৈ আহিলো৷ বিদ্যালয় পৰিচালনা সমিতিয়ে তেওঁলোকৰ কাৰ্যবিৱৰনী আমাৰ আগত বৰ্ণনা কৰি গ’ল৷ প্ৰত্যন্ত চৰৰ অশিক্ষিত নাম বা মাত্ৰ শিক্ষাৰে শিক্ষিত অবিভাৱক সকলৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ আৰু গাম্ভীৰ্যতা প্ৰত্যক্ষ্য কৰি আমি আচৰিত হ’লো৷ বছৰৰ আৰম্ভনিতে পৰিচালনা সমিতিয়ে বছৰটোৰ বাবে বিদ্যালয়ৰ লক্ষ নিৰ্ধাৰন কৰে আৰু আৰু গোটেই বছৰ সেই আাকাংক্ষিত লক্ষত উপনীত হ’বলৈ কাম কৰি যায়৷ প্ৰধান শিক্ষকৰ কাৰ্য্যালয়ৰ দেয়ালত আৰি থোৱা তেনে এটি ‘লক্ষ’ই আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষন কৰিলে “অঞ্চলৰ এশ শতাংশ শিশু ভৰ্তি হ’ব আৰু পঞ্চম শ্ৰেণীলৈকে সকলো শিক্ষাৰ্থী শ্ৰেণীভিত্তিক নিৰ্ধাৰিত যোগ্যতা অৰ্জন কৰি পৰৱৰ্তী শ্ৰেণীলৈ উত্তীৰ্ণ হ’ব৷” কেৱল লক্ষ নিৰ্ধাৰনেই নহয়, মাহেকিয়া অগ্ৰগতিৰ ক্ষতিয়ানো দেয়ালত আৰি থোৱা আছে৷ প্ৰধান শিক্ষকসহ পৰিচালনা সমিতিৰ বিষয়-ববীয়াসকলে আমাক শ্ৰেনীকোঠা পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ লৈ গ’ল৷ তিনি শতাধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰে ঠাহ খাই থকা বিদ্যায়লয়ৰ প্ৰতেকটো শ্ৰেনীকোঠাত পূৰ্ণ গতিত পাঠদান চলি আছিল৷ প্ৰত্যন্ত চৰৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ চকুত লগা উপস্থিতিৰ আৰত কেৱল পৰিচালনা সমিতিৰ এশ শতাংশ নাম ভৰ্তিৰ বছৰেকীয়া ‘লক্ষ’ই একমাত্ৰ কাৰণ নাছিল৷ পশ্চিম হালধিবাৰী চৰৰ লগতে বাংলাদেশৰ বিভিন্ন পিছপৰা অঞ্চলৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে বাংলাদেশ চৰকাৰে সাৰ্বজনীন বৃত্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ বিভিন্ন এনজিও তথা সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানে বিদ্যালয় বহি:ভুত শিশুৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে বিশেষ কাৰ্যাৱলী গ্ৰহণ কৰিছে৷ আমাৰ হোষ্ট সংস্থা ইএচডিও ই এই বিদ্যালয়ত দুজনকৈ শিক্ষা সেচ্ছাসেৱক নিয়োগ কৰিছে৷ প্লান ইন্টাৰনেশ্বনেলৰ বাংলাদেশ শাখাই বাৰিষা কালত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ যাতায়তৰ বাবে বিশেষ নাওৰ ব্যৱস্থা কৰি দিছে৷ জামালপুৰ জিলাৰ এখন চৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহত্তম এনজিও ব্যাকৰ ‘শিক্ষাতৰি’ নামৰ এক বিশেষ ভাসমান বিদ্যালয় আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলোঁ৷ ২০১৩ চনত দ্যা নিউইয়ৰ্ক টাইমছে বাংলাদেশৰ ‘শ্বিধুলাই স্বনিৰ্ভৰ সংস্থা’ নামৰ এনজিওৰ ভাসমান বিদ্যালয়ৰ প্ৰসংসা কৰি এক বিশেষ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ কৰিছিল৷ প্ৰতিবেদনটোয়ে উল্লেখ কৰিছিল যে, উক্ত এনজিওটোয়ে ২০১৩ চনলৈকে সত্তৰ হেজাৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিছে৷ চলিত পাচ বছৰত (২০১৩-২০১৮) সংস্থাটোয়ে আৰু এক লাখ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব৷ বাংলাদেশৰ চৰাঞ্চলত এনে বহু সমাজিক সংস্থাই শিক্ষাৰ লগতে বিভিন্ন সমাজ উন্নয়নমূলক কাম-কাজেৰে চৰবাসীৰ কষ্ট লাগৱ কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা চলাই আছে৷ যিটো আমি ধুবুৰী বা বৰপেটাৰ চৰত দেখা নাপাও৷ ??????????????????????????????? যিকিয়ে নহওক, আমি পশ্চিম হালধিবাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়লৈ উভতি আহোঁ৷ চৰত বিদ্যুৎ যোগান নাই বুলি আমি আগতেই উল্লেখ কৰিছো৷ প্ৰতিকুল প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিৰ বাবে বিদ্যুৎৰ আশাও কৰিব নোৱাৰি৷ কিন্তু চৰৰ বিদ্যালয়ৰ শৌচাগাৰত ফ্লাছ টয়লেট দেখিহে তবৎ মানিবলগীয়া হ’ল৷ উৰ্ধ্বমূখী হেন্ড পাম্পৰ জড়িয়তে পানী টেংকীত জমা ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ যিসময়ত অসমৰ চৰৰ বিদ্যালয় দমকলতো দূৰৰে কথা পায়খানা বিচাৰি পোৱা টান সেই সময়ত বাংলাদেশী চৰৰ বিদ্যালয়ত এই সা-সুবিধা দেখি আচৰিত নহৈ নোৱাৰিলোঁ৷ ছাত্ৰ ছাত্ৰী আৰু শিক্ষক শিক্ষয়িত্ৰীৰ লগতে পৰিচালনা সমিতিৰ সদস্য-সদস্যা সকলৰ সৈতে আমি এক দীৰ্ঘ সময় অতিবাহিত কৰিলোঁ৷ হঠাৎ দেখা পালো প্ৰায় বিছজনীয়া কণ কণ ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ দল এটাই হালধীয়া টি শ্বাৰ্ট পিন্ধি খেলপথাৰৰ এটা চুকত একত্ৰিত হৈ আছে৷ প্ৰধান শিক্ষক পাটোৱাৰী চাহাবে আমাক তালৈকে লৈ গ’ল৷ ইউনিচেফৰ সহযোগত স্থানীয় সংস্থা এটাই বিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নিৰাপদ সাতোৰৰ প্ৰশিক্ষন প্ৰদান কৰি আছে৷ আমাৰ অত্যুৎসাহী সহকৰ্মী নিহাদ, বিজু আৰু মনুজেও ছাত্ৰ ছাত্ৰীৰ লগত জীৱন দক্ষতাৰ প্ৰশিক্ষনৰ ‘ৱাৰ্মআপ ছেশ্বন’ত ভাগ ল’লে৷ বাংলাদেশত গড় হিচাপত প্ৰতিদিনে ৫০ জনকে শিশু পানীত ডুবি মৃত্যুবৰণ কৰে৷ অসমৰ চৰতো যে এই হাৰ কোনো গুনে কম নহ’ব সেয়া ধুৰুপ৷ কিন্তু আমাৰ চৰত সাতোৰ প্ৰশিক্ষন বা সচেতনতা বৃদ্ধিৰ বাবে কোনো কাৰ্য্যকৰী ব্যৱস্থা লোৱাৰ খবৰ কেতিয়াবা সুনিছিলো বুলি মনত নপৰে৷ মাতৃ আৰু শিশু স্বাস্থ্য বিষয়ক ইএচডিওৰ এক প্ৰকল্পৰ অধীনত বাংলাদেশৰ এক বৃহৎ এলেকাত ‘মাতৃ সভা’, ‘চোতাল বৈঠক’, ‘উন্নয়নৰ বাবে নাটক’ আদিৰ জড়িয়তে সজাগতা বৃদ্ধিৰ বাবে অহৰহ প্ৰচেষ্টা চলাই থকা হৈছে৷ ??????????????????????????????? মন কৰিবলগীয়া কথাটো হ’ল যে, অসমৰ চৰ আৰু বাংলাদেশৰ চৰৰ মাজত ভূগৌলিক কোনো অমিল নাই, মানুহৰ জীৱন জীৱিকা, সংস্কৃতি আদিৰো কোনো বিশেষ অমিল নাই, এনেকি সমস্যাৰো কোনো পাৰ্থক্য নাই৷ কিন্তু অমিল এটাই – আজি বাংলাদেশৰ চৰ বিশ্বৰ আগশাৰীৰ উন্নয়ন সংস্থাসমূহৰ বাবে গৱেষনাগাৰত পৰিনত হৈছে আৰু আমাৰ চৰ সমূহ দৰিদ্ৰতা, পুষ্টিহীনতা, নিৰক্ষৰতা, কু-সংস্কাৰ আদিৰ যাদুঘৰত পৰিনত হৈছে৷ কিন্তু কিহৰ বাবে? অসমৰ চৰত “চৰ জীৱিকা কৰ্মসূচী’ৰ দৰে প্ৰকল্পৰ উদ্ভাৱন কিয় নহয়? এই জটিল প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচৰাৰ আগতে বাংলাদেশৰ জামালপুৰ লাভ কৰা আমাৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰি লোৱা যাওঁক ৷ ঠাকুৰগাৱৰ পৰা ৰংপুৰ হৈ গাইবান্ধা জিলাৰ ফেৰীঘাটৰ পৰা যন্ত্ৰচালিত নাওঁত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বুকুৰে আমি জামালপুৰ জিলাৰ দেৱানগঞ্জ উপজিলা লৈ যাত্ৰ কৰিছিলোঁ৷ দেৱানগঞ্জত এসপ্তাহ থাকি ইএচডিও আৰু Char Livelihood Programmeৰ চৰ উন্নয়নমূলক প্ৰকল্পসমূহ অধ্যয়ন কৰাৰ পৰিকল্পনাৰে এই যাত্ৰা৷ সুবিশাল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ (বাংলাদেশত যমুনা নাম লৈছে ) এটি আলোক চিত্ৰ আমি জনপ্ৰিয় ছ’ছিয়েল মেডিয়া ফেচবুকত আপলোড কৰিছিলোঁ৷ আই আই টি গুৱাহাটীৰ গৱেষক বন্ধু এজনে ‘ধুবুৰীৰ দৰে’ বুলি মন্তব্য কৰাত ধুবুৰীৰ পৰা বেছিদুৰ নহয় বুলি আমি জনালোঁ৷ পিছ মুহুৰ্ত্যত তেওঁ আকৌ মন্তব্য কৰিলে – “Enter India then…. just like so-called ‘bangladeshi ghuspaithi’ hahahaha” ৷নিজকে কিছুসময়ৰ বাবে হলধিবাৰী চৰৰ এজন বাসিন্দা হিচাপে কল্পনা কৰি বৰপেটাৰ সুতিৰ চৰলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ কথা ভাবিলোঁ৷ সঁচাকৈ বাংলাদেশী হত-দৰিদ্ৰ চৰবাসী এজন অসমৰ চৰত গৈ আশ্ৰয় ল’বনে? আমাৰ মনে সদৰ্থক উত্তৰ বিচাৰি নাপালে৷ প্ৰায় তিনি ঘন্টাৰ যাত্ৰাৰ অন্তত দেৱানগঞ্জৰ পাৰঘাটত আমাৰ নাওঁ উপস্থিত হ’ল৷ আমাক আগুবঢ়াই নিয়াৰ বাবে ESDO-CLP প্ৰকল্পৰ কৰ্মীবৃন্ধ আহি পাৰঘাটত ৰৈ আছিল৷ দেৱানগঞ্জ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ চাপৰিৰ এখন সৰু মফছল এলেকা৷ আধুনিক সা-সুবিধা থকা কাৰ্য্যালয়ৰ লগতে থকা আলহী কক্ষত আমাৰ তিনিজনৰ থকাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিলে৷ আমাৰ মহিলা সহকৰ্মী ছৈয়দা নিহাদ ফাৰহিনক মহিলা কৰ্মীৰ ভাৰা ঘৰত থাকিব দিলে৷ সন্ধিয়া প্ৰকল্প বিষয়াৰ লগত আলোচনা কৰি পিছদিনা ৰাতিপুৱাৰ পৰাই কামত লাগি যোৱাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিলোঁ৷ নিহাদৰ বাবে মহিলা কৰ্মীয়ে ইলিচ মাছ আনি ৰাখিছিল৷ পদ্ধাৰ ইলিচৰ লোভে হয়তো তাইক অকলে থাকিবলগীয়া হোৱাৰ বেজাৰ পাহৰাই ৰাখিছিল । পিছদিনাই ৰাতিপুৱাই আমি বাহাদুৰাবাদৰ মদন চৰৰ ‘সাপ্তাহিক সামাজিক উন্নয়ন’ সভাত উপস্থিত হ’লো৷ ESDO-CLP য়ে চৰৰ দৰিদ্ৰতম পৰিয়ালবোৰক সামৰি লৈ এই প্ৰকল্প বাস্তৱায়িত কৰি আছে৷ চিএলপিয়ে বাংলাদেশৰ ছয়খন চৰ অধ্যুষিত জিলাত দৰিদ্ৰতা দুৰিকৰণৰ লগতে সামাজিক উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰি আছে৷ প্ৰতেকটো হিতাধিকাৰী পৰিয়ালক দৰিদ্ৰতাৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সহায় আৰু সহযোগ কৰি ১৮ মাহৰ ভিতৰত স্বাৱলম্ভী কৰি তোলাৰ প্ৰয়াস কৰা হয় আৰু চিএলপিয়ে এতিয়ালৈকে এক বিশাল সাফল্য লাভ কৰিবলৈ সক্ষমো হৈছে৷ আমি অংশ গ্ৰহন কৰা সভাত সেই দিনাৰ কাৰ্যসূচীমতে চৰকাৰী বিভাগ সমূহৰ বিষয়ে চৰৰ মহিলা সকলক শিক্ষা দি থকা হৈছিল৷ ৪৫ সপ্তাহৰ বাবে চিএলপিয়ে এক বিশেষ পাঠ্যক্ৰম সৃষ্টি কৰি প্ৰতেক সপ্তাহত চৰবাসীক বিভিন্ন বিষয় যেনে- চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিভাগ আৰু নাগৰিক অধিকাৰ, পঞ্চায়ত, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিয়াল পৰিকল্পনা, পশুপালন ইত্যাদিৰ ওপৰত শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়৷ সভাত উপস্থিত থকা মহিলাসকলে আমাক জনালে যে, তেওঁলোকে প্ৰতেকে এই প্ৰকল্পৰ পৰা এটা ঘৰ (প্ৰয়োজন ঘৰৰ ভেটিত মাটি পেলাই ওখ কৰাও হৈছে)), এটা পাঁচলিৰ বাগিচা, এটা অনাময় পায়খানা, এটা পচন সাৰ সৃষ্টি কৰা গাত তথা চালি আৰু এজনী গাই গৰু লাভ কৰিছে৷ গো-পালনৰ বাবে প্ৰথম ১ বছৰ  ৭৫০ টাকা আৰু পৰবৰ্তী ৬ মাহ ৬০০ টাকা মাহেকীয়া ভাট্টাও লাভ কৰি আছে৷ ১৮ মাহৰ ভিতৰত যিকোনো প্ৰকাৰে পৰিয়ালটোক দৰিদ্ৰতাৰ পঙ্কিল-চক্ৰৰ পৰা যিকোনো প্ৰকাৰে উদ্ধাৰ কৰিবই লাগিব৷ সভা শেষ কৰি আমি চৰৰ আৰু কিছু পৰিয়ালক লগ কৰিব গ’লো৷ এঘৰত আমি কথা পাতি থাকোতে এগৰাকী যুৱতীয়ে হাতত ডাঙৰ বহী এখন লৈ কৰবাৰ আহিল৷ আমাৰ লগত থকা ESDO-CLPৰ কৰ্মকৰ্তাজনে পৰিচয় কৰাই দিলে – এষেত “পুষ্টি বাইদেউ”৷ প্ৰকল্প চলি থকা প্ৰতেকটো চৰত একোজনকৈ পুষ্টি কৰ্মীয়ে প্ৰতেকজন চৰবাসীৰ ঘৰে ঘৰে গৈ পুষ্টিহীনতাৰ লক্ষন, কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰৰ বাবে সচেতনতা বৃদ্ধি কৰি আছে৷ গোটেই দিনটো বিভিন্ন এলেকা পৰিদৰ্শন কৰি এনেকুৱা অনুভৱ হ’ল যেন দৰিদ্ৰতা, পুষ্টিহীনতা, নিৰক্ষৰতা, বাল্য বিবাহ এনেকি নিবনুৱা সমস্যাৰ বিৰোদ্ধে এক বিৰাট যুদ্ধহে চলি আছে আৰু যি যুদ্ধ যিকোনো মূল্যৰ বিনিময়ত জয়ী হ’বই লাগিব৷ ??????????????????????????????? পিছদিনা চাৰুমখাৱাৰ মৌলবীৰ চৰলৈ গ’লো৷ তাতো একে পৰিস্থিতি৷ প্ৰত্যন্ত চৰ৷ প্ৰথমতে আমাক এটা বিশেষ প্ৰশিক্ষন শিবিৰলৈ লৈ যোৱা হ’ল৷ নৱবিবাতিত দম্পতিক পৰিয়াল পৰিকল্পনা, নাৰী সাৱলীকৰণ, নাৰী অধিকাৰ, বৰ্ধিত আয় ইত্যাদিৰ ওপৰত প্ৰশিক্ষন দি থকা হৈছিল৷ ইচলামিক ষ্টাডিচৰ স্নাতোকত্তৰ ডিগ্ৰীধাৰী প্ৰশিক্ষক আবু বাক্কাৰ ছিদ্দিকে সাৱলীলভাৱে ধৰ্মীয় নীতি নিৰ্দেশনাৰ অধীনত কিদৰে সুস্থ আৰু সৰ্বাঙ্গসুন্দৰ দাম্পত্য জীৱন গঢ়িব পাৰি তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দি এক বিশেষ বক্তব্য প্ৰদান কৰিলে৷ ধৰ্মীয় আনুগত্যক কিদৰে উন্নয়নৰ কামত লগাব পাৰি তাৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিলোঁ৷ কেৱল সেয়াই নহয় আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলো কিদৰে বাংলাদেশ চৰকাৰৰ বিভিন্ন প্ৰচাৰ প্ৰত্ৰ জড়িয়তে ধৰ্মীয় নেতৃত্বক চৰৰ উন্নয়নমুলক কামত ব্যৱহাৰ কৰি আছে৷ যিসময়ত আমাৰ দেশত ‘সচ্চ ভাৰত অভিযান’ৰ নামত ৰাজনৈতিক দলৰ ৰথী-মহাৰথীৰ নাটকৰ অন্ত নাই সেই সময়ত মৌলবীৰ চৰৰ আন এটা সভাত আমি এক ভিন্নধৰ্মী অভিজ্ঞতা লাভ কৰিলোঁ৷ ১০০ শতাংশ অনাময় পায়খানাৰ লক্ষত চৰবাসী কিদৰে উপনীত হ’ল সেয়া জানিবলৈ বৰ ইচ্ছা গ’ল৷ এই সাফল্যৰ আঁৰৰ ৰহস্য জানিব বিচৰাত পঞ্চাশোৰ্ধ মহিলা এজনীয়ে টপৰাই উত্তৰ দিলে “আমাৰ এটা সিদ্ধান্তই এই লক্ষত উপনীত হ’বলৈ সহায় কৰিছে, সেয়া হ’ল – চকিদাৰৰ মলমূত্ৰ সভাপতিক ভক্ষন কৰিব নিদিওঁ”৷ মানুহজনীৰ লেগামহীন কথাত আচৰিত নৈ নোৱাৰিলোঁ৷ তথাপিও সুধিলো “সেয়া কেনকৈ?” আমাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দি ক’লে যে, তেওঁলোকে প্ৰথমতে চৰৰ আটাইতকৈ দুখিয়া পৰিয়ালবোৰক টাৰ্গেট কৰি লৈছিল; যাতে কোনো কাৰনতে এটা পৰিয়ালো সম্পুৰ্ণ অনাময়ৰ বাহিৰত নাথাকে৷এটা খোলা পায়খানাই গোটেই চৰবাসীৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি ভাবুকি হ’ব পাৰে৷ খোলা পায়খানাৰ মলমূত্ৰৰ জড়িয়তে বিয়পিব পৰা বেমাৰ আজাৰৰ পৰা আঁতৰত থকাৰ এইটোয়ে আটাইতকৈ ফলপ্ৰসু উপায়৷ ???????????????????????????????কিন্তু অসমৰ কোনোবা চৰত ‘সচ্চ ভাৰত অভিযান’ৰ অধিনত এনে কোনো কাম কৰা হৈছেনে যাৰ দ্ধাৰা চৰবাসীক অনাময়ৰ প্ৰয়োজনীয়াতা উপলব্ধি কৰাব পৰা হৈছে? The Economist নামৰ আলোচনীয়ে বাংলাদেশৰ ওপৰত প্ৰকাশ কৰা এটা বিশেষ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰিছিল যে, বাংলাদেশে সমাজৰ নিন্মবৰ্গৰ মানুহৰ জীৱনধাৰণৰ মানদন্ড উন্নত কৰাত এক যুগান্তকাৰী সফলতা লাভ কৰিছে৷ আজিৰ তাৰিখত প্ৰায় আাটাইবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ মানৱ উন্নয়ন সুচক যেনে, Maternal Mortality Rate, Infant Mortality Rate, Life Expectancy ইত্যাদিত বাংলাদেশ ভাৰততকৈ ভাল ফলাফল প্ৰদৰ্শন কৰি আছে৷অকল অসমৰ পৰিসংখ্যাৰ লগত তুলনা কৰিলে এই ব্যৱধান আৰু বেছি৷ অসমৰ এজন শিশুৰ আকাংশিত আয়ু বাংলাদেশৰ এজন শিশুৰ আকাংশিত আয়ুতকৈ প্ৰায় দহ বছৰ কম! বাংলাদেশৰ এই চমকপ্ৰদ সাফল্যত আমাৰ প্ৰাক্তন কেন্দ্ৰীয় গ্ৰাম উন্নয়ন মন্ত্ৰী জয়ৰাম ৰমেশে কৈছিল যে,  সমাজ পৰিবৰ্তনৰ বাবে উচ্চ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিলৈ অপেক্ষা কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই আৰু বাংলাদেশে সেয়া কৰি দেখুৱাইছে৷ কিন্তু অসমৰ চৰত আৰ্থ-সামাজিক পৰিবৰ্তনৰ যাত্ৰা আৰম্ভ নোহোৱাৰ কাৰণ কি? বাংলাদেশৰ চৰবাসীৰ বাবে যদি পশ্চিমীয়া দেশ তথা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়নকামী সংস্থাসমূহে অহৰহ প্ৰচেষ্টা কৰি যাব পাৰে, অসমৰ চৰবাসীৰ বাবে কিয় নোৱাৰে? অসমৰ চৰবাসীয়ে কি অপৰাধ কৰিছে? এই খিনিতে  এটা ঘটনা মনত পৰিছে, মোৰ সহকৰ্মী মনুজে দেৱানগঞ্জত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ “World Food Programme”ৰ বিষয়াসকলৰ লগত দুপৰীয়াৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰি WFPৰ Logo অংকিত গাড়ীত আগত থিয় হৈ ফ’টো উঠিলে৷ WFPয়ে, দেয়ানগঞ্জ সমন্নিতে বাংলাদেশৰ এক বৃহৎ এলেকাত কাম কৰি আছে৷ বিশেষকৈ বানপানীত ক্ষতিগ্ৰস্থ লোকসকলক খাদ্য যোগান ধৰি আছে৷ মনত এক বুজাব নোৱাৰা কষ্ট অনুভৱ কৰিলোঁ৷ যি সময়ত এজন অসমীয়াই WFPৰ গাড়ীৰ আগত থিয় হৈ ফ’টো উঠি আত্ম তৃপ্তি লাভ কৰিছে,  ঠিক  প্ৰায় একে সময়তে অসমৰ গোৱালপাৰা জিলাৰ বানপীড়িতৰ ওপৰত অসম আৰক্ষীয়ে বৰ্বৰ বাবে আক্ৰমন চলাইছে ৷ বানপীড়িতৰ অপৰাধ আছিল যে, তেওঁলোকে উপযুক্ত সাহাৰ্য্যৰ দাবী কৰিছিল৷ অসমৰ বানপীড়িতৰ বাবে WFPএ কিয় কাম কৰিব নোৱাৰে? অসমৰ বানপীড়িত বা চৰবাসীৰ দূৰ্দশাক লৈ কোনেও চিন্তা কিয় নকৰে? আচলতে কেৰোণটো ক’ত? আমি আজিৰ আলোচনাৰ আৰম্ভনিতে ধুবুৰীৰ চৰাঞ্চল ভ্ৰমন কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিলো৷ বাশ্বাৰাত পীৰ চাহাবৰ লগত ধুবুৰী জিলাৰ বাংলাদেশ সীমান্তৰ চৰসমূহ ভ্ৰমন কৰি আহি গুৱাহাটীত কিছু দল সংগঠনৰ কৰ্মকৰ্তাৰ আলোচনা কৰিছিলোঁ৷ তেনে এটি আলোচনাত, চৰ-চাপৰিৰ এজন যুৱ-নেতাই চৰৰ মানুহৰ দুৰ্দশাৰ কথা পীৰ চাহাবৰ আগত বৰ্ণনা কৰি আছিল৷ তেখেতে কিছুসময় মনযোগ দি শুনি ওলোটাই প্ৰশ্ন কৰিলে “আপুনি সেই দুৰ্গত সকলৰ বাবে কি কৰিছে?” যুৱ নেতাৰ মূখৰ বৰণ পৰিবৰ্তন হৈ গ’ল৷ “আজি পৃথিৱীৰ কেইজন মানুহে অসমৰ চৰবাসীৰ অৱস্থাৰ কথা গম পায়? আপোনাৰ সমস্যাৰ কথা বেলেগে কিয় ক’ব যাব?” কেৱল সেই যুৱ নেতাজনেই নহয়, আচলতে পীৰ চাহাবৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিবৰ জোখাৰে আমি সমাজ জীৱনৰ লগত জড়িত কেইজন ব্যক্তিয়ে কাম কৰিছোঁ৷ আমাৰ দায়বদ্ধতা কেৱল চৰকাৰ বা শাসক শ্ৰেনীক সমালোচনা কৰোতেই  শেষ হৈ যায় নে? আমি বাংলাদেশৰ চৰচাপৰি ভ্ৰমন কৰি গভীৰ ভাৱে বিশ্বাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছোঁ যে, আচলতে অসমৰ চৰবাসীৰ দূৰ্দশাৰ কাৰন প্ৰতিকুল প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ নহয় বৰঞ্চ চৰকাৰ, ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক নেতৃত্ব্যৰ অনিহা আৰু পৰিকল্পতিত বৈষম্যমূলক আচৰণহে ইয়াৰ বাবে দায়ী৷ আজিৰ অসমৰ চৰৰ আৰ্থ-সামাজিক পৰিস্থিতিত অকল ৰাজনৈতিক একত্ৰীকৰণে সমস্যাৰ সমাধান কৰিব বুলি আমাৰ মনে নকয়; বাংলাদেশী চৰৰ দৰে ইয়াতো স্থিতাৱস্তাৰ পৰিবৰ্তনৰ বাবে সামাজিক আৰু মানৱ উন্নয়নমূলক এক বিপ্লৱ অপৰিহাৰ্য্য৷

প্ৰব্ৰজন অপৰাধ নে অধিকাৰ?

Quote Posted on Updated on

[যোৱা সংখ্যাৰ লিখনিত আমি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিলো যে, বাংলাদেশত বসবাস কৰা হিন্দু তথা অন্ন্যান্য সংখ্যালঘু ধৰ্মালম্বী ব্যক্তি সকলৰ সাম্প্ৰতিক আৰ্থ-সামাজিক তথা ৰাজনৈতিক অৱস্থাৰ বিষয়ে আমাৰ ভ্ৰমনকালত লাভকৰা অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটি আলোচনা আগবঢ়াম৷ “The Reluctant Fundamentalist”ৰ লিখক মহচিন হামিদে তেওঁৰ শেহতীয়া The Guardian কাকতৰ কলামত লিখিছে “মই প্ৰব্ৰজনক এক মানৱাধিকাৰ হিচাপে বিশ্বাস কৰোঁ, মত প্ৰকাশৰ অধিকাৰ বা জাতি, ধৰ্ম, লিংগ বা যৌন বৈষম্য বিৰোধী অধিকাৰৰ দৰেই মৌলিক এই অধিকাৰ”৷ তেওঁ আৰু লিখিছে যে, আমি সকলোয়ে ঐতিহাসিকভাৱে প্ৰব্ৰজনকাৰী আমাৰ পূৰ্বপুৰুষ বেলেগ কোনোবা ঠাইৰ পৰাই প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷ আগন্তক দিনত, জলবায়ু পৰিবর্তন, ৰোগ, ৰাষ্ট্রৰ ব্যর্থতা, যুদ্ধ আদিৰ ফলশ্ৰুতিত লাখ লাখ হয়তো কোটি কোটি মানুহ এটা দেশ এৰি বেলেগ দেশত আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য হ’ব, প্ৰব্ৰজনৰ পূৰ্বৰ সকলো পৰিসংখ্যাই এই প্ৰব্ৰজনৰ আগত ম্লান পৰি ৰ’ব৷ যদি আমি তেওঁলোকৰ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি নিদিওঁ, তেতিয়াহলে আমি এনে এক বৈষম্যমূলক পৃথিৱী সৃষ্ট্ৰি কৰিব গৈ আছো য’ত পাৰপত্ৰবোৰে আমাৰ ‘জাতি’ আৰু সদাবৃদ্ধিপ্ৰাপ্ত বল প্ৰয়োগেৰে আমাৰ পৰা আনুগত্য আদায় কৰাৰ চেষ্টা কৰা হ’ব৷ মহচিন হামিদৰ এই আশাংকা আমাৰ অসম মুলুকত আলোচনা কৰাটো কিমান সমিচিন হ’ব সেয়া যথেষ্ঠ সন্দেহজনক; কিন্তু আজিৰ তাৰিখত আমি এই সত্যক অগ্ৰাহ্যও কৰিব নোৱাৰো৷ অসমত আশীৰ দশকৰ পৰা প্ৰব্ৰজনৰ ওপৰত যিমান আলোচনা-পৰ্যালোচনা হৈছে, সকলোতে বাংলাদেশৰ পৰা আগত মুছলামান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ ওপৰতে মূলত দৃষ্টি নিবন্ধিত হৈ আছে৷ প্ৰব্ৰজনৰ মানৱিক দিশটো যেনেকৈ দৃষ্টিকটুভাৱে উপেক্ষা কৰা হৈছে, ঠিক তেনেকৈ কৌশলপূৰ্ণভাৱে হিন্দু প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ দিশটোও এৰাই চলা হৈছে৷ বুৰঞ্জীবিধ অমলেন্দু গুহ ডাঙৰিয়াই লিখিছে যে, দেশ বিভাজনৰ পিছৰ পৰা অসমলৈ তেতিয়াৰ পূব-পাকিস্তানৰ পৰা মুছলমান প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ আগমন প্ৰায় স্থবিৰ হৈ পৰিছিল আৰু তাৰ ঠাই দখল কৰিছিল হিন্দু প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে৷ কিন্তু অসমত প্ৰব্ৰজন সম্বন্ধীয় বাগধাৰাত এই দিশটো বিচাৰি পোৱা খুবেই মুস্কিল৷ আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমনকালত হিন্দু প্ৰব্ৰজনৰ কিছু ঐতিহাসিক তথা সাম্প্ৰতিক কাৰণ বিচাৰি উলিওয়াৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ৷]
চ্যাংৰাবান্ধা-বুড়িমাৰী সিমান্ত চেকপ’ষ্ট হৈ মই অকলে বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ৷ মোৰ সহকৰ্মী তিনিজন আগদিনাই হাতীবান্ধাত উপস্থিত হৈছিল৷ বুড়িমাৰীৰ বাংলাদেশী চেকপ’ষ্টৰ পৰা যাৱতীয় আানুষ্ঠানিকতা সম্পূৰ্ণ কৰি ৰাতিপুৱা প্ৰায় ১১ বজাত মানৱচালিত ভ্যান এখনত উঠি ৰেল ষ্টেচন অভিমুখে যাত্ৰা কৰিলোঁ৷ আকাশ, বতাহ, মানুহৰ অৱয়ভ, এনেকি বুড়িমাৰী স্থলবন্দৰৰ ঘোচষোৰ বিষয়াজনৰ লোলোপ দৃষ্টি; ক’তো একো অমিল প্ৰত্যক্ষ্য নকৰিলো৷ অজানিতে ভূপেনদাৰ কালজয়ী গীতৰ কলি মনত পৰি গ’ল “গংগা মোৰ মা, পদ্মাও মা…………. মোৰ চকুলোৰে দুটি ধাৰা মেঘনা যমুনা” ভ্যানখনত মোৰ লগত এজনী আধা-বয়সীয়া ভদ্ৰ মহিলা৷ আমি একেলগে সিমান্ত পাৰ হৈ আহিছিলো৷ গুৱাহাটীৰ শ্বহিদুল ককাইক জৰুৰী ফোন এটি কৰিবলগা আছিল; সহযাত্ৰীৰ লগত পৰিচয় হোৱাতকৈ বেছি জৰুৰী৷ সিমান্ত পাৰহৈ প্ৰায় এক কিলোমিটাৰলৈকে ভাৰতীয় ম’বাইলৰ সেৱা উপলব্ধ হয়৷ ফোনৰ বাৰ্তালাপ শেষ কৰি মহিলাজনীৰ লগত সৌজন্যমূলক দৃষ্টি বিনিময় কৰিলো৷ মোক সুধিলে “অসমৰ পৰা আহিলে?” বিশেষ একো কথা পতাৰ আগতেই ভ্যান চালকে জনালে যে, নিৰ্ধাৰিত ৰেল-গাড়ীখন ইতিমধ্যে এৰি দিলে৷ আমাক বেলেগ গাড়ীৰে পাটগ্ৰামলৈ গৈ বাছ ধৰিব পৰামৰ্শ দিলে৷ কোনো দিনে ভ্যানগাড়ীত যাত্ৰা কৰাৰ অভিজ্ঞতা মোৰ নাছিল৷ ভ্যানৰ পৰা নামিব গৈ অঘটনে ঘটি গ’ল৷ হাতত থকা গধুৰ মোনাটোলৈ মহিলাজনীৰ লগত একেলগে নামিব যাওঁতে ভ্যানৰ ভাৰসাম্যত বিচ্যুতি ঘটিল৷ পিছফালে সমস্থ ওজন একেলগে পৰাত বেচেৰা ক্ষীনকায় ভ্যানচালক দাং খাই শূন্যত উলমি থাকিল! অগত্যা ক্ষমা খুজাৰ বাহিৰে মোৰ গতন্তৰ নাছিল৷
বিকট হুইছেল বজাই এটা ই-ৰিক্সা আমাৰ ওচৰতে আহি ৰখিল৷ ভাৰা বন্ধোবস্থ কৰি আমি এই বাৰ বেটাৰীচালিত ই-ৰিক্সাত উঠিলোঁ৷ কিছুদিন আগতে আমাৰ দেশৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এক নিৰ্দেশযোগে দিল্লীত ই-ৰিক্সাৰ চলাচল নিষিদ্ধ কৰিছিল৷ বাংলাদেশী ই-ৰিক্সা চাকলেও চৰকাৰী পঞ্জীয়নৰ বাবে সংগ্ৰাম কৰিব লগা হৈছে৷ বুড়িমাৰীৰ পৰা পাটগ্ৰামলৈ যোৱা ৰাস্তাত ই-ৰিক্সাচালক সন্থাৰ পোষ্টাৰবোৰে তাকে সূচাইছিল৷ সেয়া যিকিয়ে নহওক৷ আমি মূল আলোচনালৈ আহো৷ আমাৰ লগত এইবাৰ আৰু এজন সহযাত্ৰী যোগ দিলে৷ মহিলাজনীতকৈ মানুহজন বয়সত হয়তো দুই এবছৰৰ বেছি হ’ব৷ মানুহজন মোৰ মুখমুখিকৈ বহিছে আৰু মহিলাজনী মোৰ কাষত৷ মসৃন পকী ৰাস্তা, ই-ৰিক্সাৰ ইঞ্জিনৰো কোনো বিষেশ শব্দ নাই, বতাহৰ ফিৰফিৰনি আৰু মাজে মাজে বিকট হুইছেলটো৷ আমি পৰিচয় হ’লো৷ আমি তিনিও ভাৰতৰ পৰা আহি বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ৷ বাংলাদেশ তেওঁলোকৰ জন্মভুমি৷ কিন্তু ভাৰতো তেওঁলোকৰ বাবে কোনোগুনে কম গুৰুত্বৰ নহয়৷ আধা-বয়সীয়া অধিকাৰী উপাধীদাৰী ভদ্ৰমহিলাৰ ভাৰতৰ সৈতে এক নিভিড় সম্পৰ্ক আছে৷ নিজৰ বৰকন্যাৰ স্বামীগৃহ ভাৰতৰ পশ্চিমবঙ্গৰ জলপাইগুৰি জিলাত৷ উচ্চমাধ্যমিকৰ পৰিক্ষা দি উঠি ছোৱালীজনী ভাৰতত থকা আত্মীয়ৰ ঘৰত ফুৰিব গৈছিল৷ তাতে ভাৰতীয় যুৱকৰ লগত প্ৰেম ৷ এৰা প্ৰেমে নিচিনে ঋষি-চন্ডাল; ছোৱালীজনীয়ে মনৰ মানুহজন সিমান্তৰ সিপাৰেহে বিচাৰি পালে৷ অধিকাৰী পৰিয়ালে বাধা নিদিলে বৰঞ্চ ধুম-ধামৰে ছোৱালীৰ বিয়া পাতি দিলে৷ ভাৰতীয় জোৱাই বা বিয়ৈ-বিয়নি লৈ তেখেত ক্ষান্ত থকা নাই৷ নিজৰ বৰপুত্ৰ পশ্চিমবঙ্গৰ কল্যানী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৱেষনাৰ ছাত্ৰ৷ আচলতে, ভাৰতৰ স’তে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক দীৰ্ঘদিনিয়া৷ ভাইশশুৰ নৰেন্দ্ৰ দুলাল অধিকাৰী নামনি অসমৰ এটি ঐতিহ্যমন্ডিত মহাবিদ্যালয়ৰ গণিত বিভাগৰ মূৰব্বী অধ্যাপকৰ গুৰু দায়িত্ব পালন কৰি অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছে৷ কিন্তু ভাৰতৰ স’তে থকা তেখেতৰ সকলো সম্পৰ্কই মধুৰ নহয়৷ নিজৰ সম্পৰ্কীয় দেওঁৰেকে চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পিছত বাংলাদেশ অসামৰিক সেৱাৰ পৰিক্ষাত স্থান লাভ কৰিও ধৰ্মীয় বৈষম্যতাৰ বাবে মৌখিক পৰিক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব পৰা নাছিল৷ আজি তেওঁ ক’লকাতাত চিকিৎসা সেৱা আগবঢ়াই টকা আৰু সন্মান দোয়োটাই ঘটি আছে৷ ই-ৰিক্সাত আমাৰ মুখামুখিকৈ বহি থকা মানুহজনে বিনা আমন্ত্ৰনে আলোচনাত ভাগ ল’লে৷ তেখেত পশ্চিমবঙ্গৰ কোচবিহাৰ জিলাৰ দিনহাটাৰ পৰা আহিল৷ তেওঁৰ দ্বিতীয় গৃহ দিনহাটাত৷ সিপাৰত থকা পৰিয়ালৰ সদস্যৰ লগত এমাহ কাল থাকি আহিল৷
বাংলাদেশৰ ভূমিত ভৰি ৰাখি প্ৰথম যি দুগৰাকী মানুহ লগ পালো, দুয়োগৰাকীৰ ভাৰতৰ লগত থকা এই অদ্ভুত সম্পৰ্কই মোক আচৰিত কৰি তুলিছিল৷ আচৰিত হোৱাৰ অন্যতম কাৰণ আছিল তেওঁলোকৰ সৰলতা৷ যিবোৰ কথা তেওঁলোকে মোক কৈ আছিল বা সঁচা অৰ্থত কৰি আছিল সেইবোৰ ভাৰত বা বাংলাদেশৰ কোনো চৰকাৰেই কেতিয়াওঁ স্বীকৃতি দিয়া নাই৷প্ৰকৃতপক্ষে সেইবোৰ শাস্তিযোগ্য আইন গৰ্হিত অপৰাধ৷ হয়, তেওঁলোকে জানে যে ভাৰতৰ লগত তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক বে-আইনী৷ কিন্তু তেওঁলোকে আজিওঁ বিশ্বাস কৰে যে, বাংলাদেশ হিন্দুৰ বাবে সুৰক্ষিত ঠাই নহয়৷ ৰাজনীতি নামৰ পাখাখেলত যিকোনো সময়ত তেওঁলোকক ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব পাৰে৷ মোৰ মুখা-মুখি বহি মানুহজনে ৰাস্তাৰ কাষত থকা সু-বিস্তাৰিত সেউজীয়া ধাননী পথাৰলৈ আঙুলিয়াই কৈ গ’ল – “আজিৰ বাংলাদেশ দুখিয়াৰ দেশ নহয়৷ আমি ভাতৰ অভাৱত ভাৰতত ঘৰ সঁজা নাই৷ আজি শাঁক-পাঁচলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মাছ, মাংস, গাখীৰ সকলো আমি নিজে উৎপাদন কৰো৷” মানুহজনে হঠাৎ মোক সুধিলে “আলু কিমানত কিনে আপোনালোকে?” মই বাংলাদেশলৈ যোৱাৰ আগতে হয়তো ৪০ টকাত কিনিছিলো৷ বাংলাদেশত সেই সময়ত প্ৰতি কিলোগ্ৰাম আলুৰ দাম ২৫ টাকা৷ ভাৰতীয় মুদ্ৰাত সেয়া আৰু কম হ’ব৷
নিজ মাতৃভূমিৰ গুন বখানি মানুহজনৰ চকু উজ্জল হৈ পৰিছিল৷ “ইয়াৰ পিছতো আপোনালোকে দেশ এৰি ভাৰতত কিয় ঘৰ সাঁজি আছে?” মোৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰশ্নত কিছু সচকিত হৈ মানুহজনে আকৌ কৈ গ’ল – এইটো সঁচা কথা যে, বাংলাদেশৰ দৰে নদন-বদন দেশ এখন এৰি বেলেগত গৈ থাকিব মন নেযায় কিন্তু ইয়াত হিন্দু সকলৰ নিৰাপত্তা নাই৷ এটা নিৰ্বাচন পাৰ কৰা মানে যেন এটা জটিল পৰিক্ষাৰ দেউনা পাৰ কৰা৷ এক বিৰাট আশাংকা ভৰা সময়৷ কোনেওঁ পূৰ্বানুমান কৰিব নোৱাৰে যে, বাংলাদেশৰ নিৰ্বাচনীৰ পৰিক্ৰমাৰ মাজেৰ হিন্দসলকৰ জীৱন আৰু সম্পতি সুকলমে পাৰ হৈ যাব পৰিবনে নাই৷ সহযাত্ৰী অধিকাৰী বাইদেউৰ মতে – উত্তৰ বংগৰ হিন্দুৰ অৱস্থা তুলনামূলক ভাৱে যথেষ্ঠ ভাল৷ যমুনাৰ সিপাৰে থকা হিন্দুৰ অৱস্থা আৰু তথৈবচ!
আমি ইতিমধ্যে পাটগ্ৰামৰ বাছ আস্থানত উপস্থিত হৈছিলো৷ ই-ৰিক্সাটো আৰু এবাৰ বিকট হুইছেল বজাই ৰখি গ’ল৷ দুয়োজনকে ধন্যবাদ জনাই বাছ আস্থানৰ টিকট ঘৰৰ পৰা হাতীবান্ধাৰ টিকট কাটি বাছত বহিলোঁ৷ যথা সময়ত বাছে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে৷ ঠেক ৰাস্তা৷ দেয়োকাষে সেউজীয়া ধাননী পথাৰ৷ পথাৰৰ মাজে মাজে শাৰী শাৰী ইউকেলিপ্টাছ গছ৷ আৰু অসংখ্য কাঠ ফলা কাৰখানা৷ কৃষি প্ৰধান দেশত ইউকেলিপ্টাছ গছ নিশ্চয় শুভ লক্ষণ নহয়৷ লগতে জলবায়ু পৰিবৰ্তনৰ প্ৰত্যাহ্বান মুকাবিলা কৰিবলৈ বাংলাদেশে যথেষ্ঠ কঠোৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰা উচিত ৷ যিকিয়ে নহওক, এইবাৰৰ বাছ যাত্ৰাত মোৰ সহযাত্ৰী এজন ওখ পাখ সুঠাম পঞ্চাচোৰ্ধ ব্যাক্তি৷ বাংলাদেশ যান-বাহন আৰক্ষীৰ বিষয়া৷ পিন্ধনত শুধ বগা কামিজ, মূৰত নামাজী টুপী আৰু আঁতৰৰ সুন্দৰ সুৱাসত এজন ধাৰ্মিক মুছলমান বুলি অনুমান কৰাত মোৰ অসুবিধা নহ’ল৷ এজন বাংলাদেশী হিচাপে তেওঁ যথেষ্ঠ গৰ্বিত ৷ লগতে ভাৰতৰ প্ৰতি এক বিৰাট শ্ৰদ্ধা আছে তেওঁৰ৷ ত্ৰিছ লাখ শ্বহীদ আৰু দুই লাখ নাৰীৰ সম্ভ্ৰমৰ বিনিয়মত জন্ম লাভ কৰা স্বাধীন বাংলাদেশৰ প্ৰতিজন নাগৰিকে ভাৰতৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞ হোৱাটো তেওঁ বিচাৰে ৷ ভাৰত-বাংলাদেশ মৈত্ৰী বাহিনীৰ যৌথ কমান্ডাৰ লেফটেন্যান্ট জেনেৰেল জগজিৎ সিং অৰোৰা বীৰত্বৰ কথা অনৰ্গল কৈ গ’ল৷ বিদেশত গৈ নিজ দেশৰ সেনাবাহিনীৰ সাহসিকতাৰ কাহিনী শুনি বুকু সাতখন-আঠখন হৈ পৰিল৷
কিন্তু মোৰ এইবাৰৰ সহযাত্ৰীয়ে বাংলাদেশত কোনো সাম্প্ৰদায়িক বৈষম্য থকাৰ কথা মানি ল’ব নিবিচাৰে৷ “বাংলাদেশৰ সংবিধানে সকলোকে স্বাধীনভাৱে নিজৰ ধৰ্ম পালন কৰিবলৈ অনুমতি দিছে৷ বৰঞ্চ ভাৰততহে মুছলমানক গো-মাংস ভক্ষণ কৰাত বাধা আৰোপ কৰিছে” মই তেওঁৰ অভিযোগ খন্ডন কৰিলোঁ যদিওঁ আশ্বস্থ কৰিব নোৱাৰিলোঁ৷ তেওঁৰ মতে, বাংলাদেশৰ কিছু হিন্দুয়ে দেশখনৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল নহয় আৰু বহুতে সময় আৰু সুযোগ লৈ চৰা দামত নিজৰ ঘৰ সম্পতি বিক্ৰী কৰি ভাৰতলৈ গৈ বাংলাদেশৰ বদনাম কৰে৷ তেওঁৰ লগত তৰ্ক কৰাৰ অভিপ্ৰায় মোৰ নাছিল৷
ইতিহাসৰ পাত লুটিয়ালে আমি দেখা পাওঁযে, দেশ বিভাজনৰ পিছত তেতিয়াৰ পূৰ্ব-পাকিস্তানৰ পৰা বৃহৎ সংখ্যক হিন্দু ভাৰতলৈ ঢাৱলি মেলিছিল৷ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ আৰু ভয়-ভীতি, ভূমি বেদখল, বৈষম্য আদি আছিল কাৰণ৷ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ত প্ৰায় এক কোটি বঙালী ভাৰতত আশ্ৰয় লৈছিল৷ চৰকাৰী তথ্যমতে স্বাধীন বাংলাদেশৰ জন্মৰ পিছত তেওঁলোক স্ব-গৃহলৈ উভতি যায়৷ কিন্তু স্বাধীন বাংলাদেশৰ পৰাওঁ হিন্দু সকলৰ প্ৰব্ৰজন গতি অব্যাহত থাকে৷ বঙালী জাতীয়তাবাদী চেতনাৰ কোষত জন্ম লাভ কৰা বাংলাদেশৰ সংবিধানে দেশখনক ধৰ্ম-নিৰেপক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যদিওঁ দেশ স্বাধীন হোৱাৰ মাত্ৰ কেইবছৰমানৰ পিছতে ১৯৭৫ চনৰ আগষ্ঠ মাহৰ ১৫ তাৰিখত জাতিৰজনক তথা তেতিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান বঙ্গ-বন্ধু শ্বেখ মুজিবৰ ৰহমান সমন্নিতে তেওঁৰ পৰিয়ালৰ ১৮ জনকৈ সদস্য-সদস্যাক হত্যা কৰি সামৰিক বাহিনীয়ে ৰাজপাট দখল কৰিছিল৷ নিজৰ গাধী ৰক্ষাৰ বাবে জিয়া-উৰ-ৰহমানে ধৰ্মীয় মৌলবাদক তুষ্ঠ কৰিবলৈ ১৯৭৭ চনত সংবিধানৰ ‘ধৰ্ম নিৰপেক্ষতা’ৰ সলনি “সৰ্ব্ব শক্তিমান আল্লাহৰ ওপৰত পৰম আস্থা আৰু বিশ্বাস” সন্নিবিষ্ট কৰিছিল৷ জিয়াৰ পিছত, একনায়কত্ববাদী এৰশ্বাদে ‘ইচলাম’ক বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে ঘোষনা কৰিছিল৷
ভাৰতক বাংলাদেশৰ শত্ৰু আৰু হিন্দুক ভাৰতৰ দালাল হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ এৰশ্বাদ চৰকাৰ উঠি-পৰি লাগিছিল৷ বহুতৰ বাবে এয়া বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধৰ চেতনাৰ পৰিপন্থী আছিল৷ পৰবৰ্তী সময়ত এৰশ্বাদ বিৰোধী জন-আন্দোলনে তাকেই প্ৰমাণিত কৰিছিল৷ সাম্প্ৰদায়িক মেৰুকৰণৰ লগতে কিছু স্ট্ৰাকচাৰেল অপচেষ্টায় বাংলাদেশী হিন্দু সমন্নিতে অন্ন্যান্য সংখ্যালঘুসকলক বেছি যথেষ্ঠ ক্ষতি কৰিছিল৷ তাৰ ভিতৰত শত্ৰু সম্পত্তি আইন ১৯৬৫ (পিছত অৰ্পিত সম্পত্তি অধ্যাদেশ ১৯৭৪ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছিল)৷ ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ পিছত পাকিস্তান চৰকাৰে হিন্দুৰ সম্পতি দখল কৰিবলৈ এই কুখ্যাত আইন প্ৰণয়ন কৰিছিল৷ বাংলাদেশৰ জনপ্ৰিয় বাতৰি কাকত ডেইলি স্টাৰৰ ২০০২ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত প্ৰকাশিত এক বাতৰি মতে ১৯৬৪ চনৰ পৰা ১৯৯১ চনৰ ভিতৰত উক্ত আইনৰ বাবে আনুমানিক ৫৩ লাখ মানুহ বা প্ৰতিদিনে ৫৩৮জনকৈ মানুহ বাংলাদেশৰ পৰা প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷
পঞ্চগড় জিলাৰ বোদা উপজিলাৰ কাৰ্যবাহী বিষয়াৰ কাৰ্যালয়ত আমাৰ বাবে এক বিশেষ সভাৰ আয়োজন কৰিছিল৷ সভাত বাংলাদেশ অসমাৰিক সেৱা বিষয়াৰ লগত হোৱা আলোচনা কালত বৰ্তমান বাংলাদেশত বসবাস কৰা সংখ্যালঘু সকলৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে জানিব বিচৰাত তেওঁ কয় যে, বাংলাদেশৰ আভ্যন্তৰীণ পৰিস্থিতি যথেষ্ঠ পৰিবৰ্তন হৈছে৷ সংখ্যালঘু-সংখ্যাগুৰু সকলোৰে অৱস্থাৰ আগতকৈ ভাল হৈছে৷ তেওঁৰ আমোলাতান্ত্ৰিক জবাবত আমি সন্তোষ্ঠ হ’ব পৰা নাছিলোঁ৷ আমাৰ follow up প্ৰশ্নৰ উত্তৰত তেওঁ ক’লে যে, চৰকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আসনত বহি যদিওঁ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া সহজ নহয়, কিন্তু এইটো সঁচা যে, আজি দেশত এক পৰিবৰ্তন আহিছে৷ আজি কোনো হিন্দু নিৰ্যাতিত হৈ দেশান্তৰিত হ’ব লগা পৰিৱেশ বাংলাদেশত নাই৷তেওঁ অলপ আক্ষেপেৰেই ক’লে যে, এনে বহু মানুহ আছে, যিসকলে বাংলাদেশত অপৰাধ সংগঠিত কৰি ভাৰতত আশ্ৰয় লয় আৰু চল-চাই বাংলাদেশৰ বদনাম কৰে৷ আমি যি প্ৰতিষ্ঠানৰ আমন্ত্ৰণত বাংলাদেশলৈ গৈছিলোঁ, সেই প্ৰতিষ্ঠানে আদিবাসী আৰু পিছপৰা জনজাতিৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে এক বিশেষ প্ৰকল্প ৰূপায়ত কৰি আছে৷ “ইএছডিও-প্ৰেমদ্ধীপ” নামৰ উক্ত প্ৰকল্পৰ আইনী উপদেষ্টা ইমৰান হুছেইনৰ লগত হোৱা এক দীঘলীয়া সাক্ষাতকাৰত অৰ্পিত সম্পতি আইনৰ নামত কিদৰে অশিক্ষিত আদিবাসী সকলৰ ভূমি ‘বঙালী’সকলে হস্থগত কৰিছিল সেই কথা আমাক ধৈৰ্য্যসহকাৰে কৈ গৈছিল৷ ‘বঙালী’ বুলি কওঁতে তেওঁ ‘বঙালী মুছলমান’ আৰু ‘বঙালী হিন্দু’ দুয়োকে সাঙুৰি লৈছিল৷ বৰ্তমানৰ চৰকাৰে সেই ক’লা আইন বাতিল কৰি “অৰ্পিত সম্পত্তি প্ৰত্যাবৰ্তন আইন ২০১০” প্ৰণয়ণ কৰিছে৷ অধিবক্তা ইমৰানৰ নেতৃত্বত ইতিমধ্যে বহুতে হেৰুৱা সম্পত্তি উভতাই পাবলৈ সক্ষমো হৈছে৷ ইক’ ছছিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনত ব্যবস্থাপনা প্রশিক্ষণার্থী হিচাপে নিয়োজিত বিভুতি ভুষন সিনহাৰ মতে, হিন্দুসকল ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজিত হোৱাৰ কাৰণ কিছু পৰিমানে মনস্তাত্বিক৷ বাংলাদেশ জাতীয় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইংৰাজীৰ স্নাতোকত্তৰ ডিগ্ৰীদাৰী সিনহাৰ মতে এজন হিন্দু হিচাপে ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব পৰাটো এটা মৰ্য্যাদাৰ কথা৷ সিনহাৰ কথাবোৰ কিছু খহঠা অনুভৱ হলেওঁ কিছুমান খন্ডিব নোৱাৰা উদাহৰণেৰে এটা গোটেই আবেলি মোক কাবু কৰি ৰাখিছিল৷ তেওঁৰ পৰা পোৱা Clueৰ ভিত্তিত বিভিন্ন উৎসৰ পৰা আমি গম পাইছিলোঁ যে, এনেকি হিন্দু ধৰ্মালম্বী এজন সন্মানীয় সংসদ সদস্যেওঁ ভাৰতত মাটি কিনি ঘৰ সাজি ৰাখিছে!
২০০৯ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰ পৰা বাংলাদেশত শ্বেইখ হাছিনাৰ নেতৃত্বাধীন আওয়ামী লীগ চৰকাৰে বাহ্যিক দিশত যথেষ্ঠ পৰিবৰ্তন কৰা ইতিমধ্যে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় মহলত চৰ্চা লাভ কৰিছে৷ বিশেষকৈ ধৰ্মীয় মৌলবাদ নিৰ্মূল আৰু যুদ্ধ-অপৰাধীৰ বিচাৰ প্ৰক্তিয়াই গোটেই বিশ্বত একপ্ৰকাৰ খলকনিৰ সৃষ্টি কৰিছে৷দিলৱাৰ হুছেইন ছাইদীৰ দৰে আন্তৰ্জাতিকভাৱে স্বীকৃত ইচলামিক পন্ডিতক যাৱৎজীৱন কাৰাদন্ডৰে দন্ডিত কৰাৰ সাহস কৰিছে৷বহুতে আকৌ বাংলাদেশৰ আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ট্ৰাইবুন্যালক পক্ষপাতদুষ্ঠ বুলি সমালোচনাওঁ কৰিছে৷ কিন্তু এটা কথা অনস্বীকাৰ্য্য যে, হাছিনা চৰকাৰে দেশখনত বসবাস কৰা সংখ্যালঘুসকলৰ নিৰাপত্তাৰ এক স্থায়ী পৰিবেশ ঘুৰাই আনিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ ১৯৭৭ চনত অবলুপ্তি ঘটা ‘ধৰ্ম-নিৰপেক্ষতা’ক সংবিধান সংশোধনৰ জড়িয়তে আকৌ সন্নিবিষ্ট কৰি উদাৰতা প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে দেশখনত গণতন্ত্ৰক মজবুত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছে৷ এই খিনিতে উল্লেখ কৰা বাঞ্ছনীয়যে, ‘ইচলাম’ এতিয়াওঁ বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰধৰ্ম হিচাপে স্বীকৃত হৈ আছে৷ বাংলাদেশী সংবিধানৰ এই অদ্ভুত পৰস্পৰ-বিৰোধী স্থীতিৰ বিষয়ে দেশখনৰ আগশাৰীৰ সাংবাদিক তথা লিখক হাৰুণ হাবিব চাহাবৰ প্ৰতিক্ৰিয়া জানিব বিচাৰিছিলোঁ৷ হাবিব চাহাবৰ মতে, বাংলাদেশৰ সংবিধান সম্পূৰ্ণ ধৰ্ম-নিৰপেক্ষ কৰিবলৈ এতিয়াও বাকী আছে তথাপিও সংশোধনবোৰ (১৫তম) যথেষ্ঠ বৈপ্লৱিক আৰু মুক্তিযুদ্ধৰ চেতনাৰে উদ্ভোব্ধ আছিল৷
United Nations Human Rights Council ৰ ২০১৩ চনৰ বাংলাদেশৰ Periodic Reviewৰ প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশিত তথ্যমতে, বাংলাদেশ চৰকাৰে পঞ্চদশ সংবিধান সংশোধনীৰ জড়িয়তে কেৱল ধৰ্ম-নিৰপেক্ষতাক এটি মূলনীতি হিচাপে ঘুৰাই অনা নাই বৰঞ্চ প্ৰতেক সংখ্যালঘু ধৰ্মালম্বীৰ বাবে পুজিৰো আৱন্টন দিছে৷ উক্ত পতিবেদনত চৰকাৰৰ উদৃতি দি কোৱা হৈছে যে, “প্ৰতেক নাগৰিকে নিজ নিজ ধৰ্ম পালন কৰাৰ অধিকাৰ আছে, কিন্তু উৎসৱ সলকোৰে বাবে”৷ যিসময়ত পৃথিৱীৰ বৃহত্তম গণতন্ত্ৰত সুশাসনৰ নামত খ্ৰীষ্ট্ৰীয়ান ধৰ্মালম্বীৰ বৰদিনৰ ছুটি বাতিল কৰা হ’ল সেই সময়ত বাংলাদেশৰ এই প্ৰতিবেদন পঢ়ি লজ্জা অনুভৱ কৰাৰ বাহিৰে আমি আমি আৰু কি কৰিব পাৰো?
প্ৰতিবেদনটোয়ে আৰু উল্লেখ কৰে যে, কক্সবাজাৰ জিলাৰ ৰামু আৰু তাৰ পাৰ্শৱৰ্তী এলেকাৰ বৌদ্ধ ধৰ্মালম্বীসকলৰ ওপৰত হোৱা আক্ৰমণৰ বিৰোদ্ধে চৰকাৰে কঠোৰত ব্যৱস্থা গ্ৰহন কৰিছে৷ অপৰাধীক কৰায়ত্ত্ব কৰাৰ লগতে, কৰ্তব্যত অৱহেলা কৰা নিৰাপত্তাৰক্ষীৰ ওপৰতো ব্যৱস্থা লোৱা হৈছে৷ ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা ধৰ্মীয় স্থানসমূহ চৰকাৰী ব্যয়ত পুনৰ্নিৰ্মানৰ ব্যৱস্থা কৰিছে৷ আমি আমাৰ দেশৰ সংখ্যালঘুৰ নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত ইয়াৰ কিঞ্চিতো আশা কৰিব পাৰিম নে? ১৯৮৩ চনৰ এই ফেব্ৰুৱাৰী মাহতে, গুৱাহাটীৰ পৰা এঘন্টাৰ দূৰৈত দিন-দুপৰত তিনি সহস্ৰাধিক মুছলমানক হত্যা কৰা হৈছিল কিন্তু আমাৰ তথাকথিত ধৰ্মনিৰপেক্ষ বৃহত্তম গণতন্ত্ৰই এজন অপৰাধীকো শাস্তি দিব নোৱাৰিলে৷ যিসময়ত অসমৰ বিটিএডিৰ পৰা উদ্ভাস্তু হোৱা সংখ্যালঘু নাগৰিক সকলক পুনৰবাসনৰ বাবে চৰকাৰে একো ব্যাৱস্থা গ্ৰহন নকৰিলে; সেই সময় বাংলাদেশৰ পৰা ত্ৰিপুৰাত আশ্ৰয় লৈ থকা চাকমা শৰনাৰ্থীসকলক ঘুৰাই নিবলৈ বাংলাদেশ চৰকাৰে প্ৰচেষ্টা চলাই আছে৷ ইতিমধ্যে ১২,২২২ জন জনজাতীয়লোকক উভতাই নিয়াৰ যাৱতীয় আনুষ্ঠানিকতা সম্পূৰ্ণ হৈছে৷
আজিৰ সংখ্যাত আৰু বিশেষ লিখিব বিচৰা নাই৷ পৰবৰ্ত্তী সংখ্যাত বাংলাদেশৰ আৰ্থ-সামাজিক তথা মানৱ উন্নয়নৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি আমাৰ অভিজ্ঞতা আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷ বাংলাদেশৰ সংখ্যালঘু জাতি-উপজাতিৰ উন্নতি কামনা কৰি সামৰিছোঁ৷

Choudhury, I. U. (2009). Caste-based Discrimination in South Asia: A Study of Bangladesh. New Delhi: Indian Institute of Dalit Studies.
Council, U. N. (2013). UPR Bangladesh 2013. Dhaka: Human Rights Forum, Bangladesh.
De, S. (2005). Illegal Migrations and the North East. Kolkata: Maula Abul Kalam Azad Institute of Asian Studies, Kolkata.
Hamid, M. (2014, November 21). why migration is a fundamental human right. Retrieved January 18, 2015, from The Guardian:
United States Commission on International Religious Freedom (2006). Policy Focus, Bangladesh. Washington: United States Commission on International Religious Freedom.
The Daily Star. (2014, August 15). BANGABANDHU AND LAPSES IN HIS SECURITY. Retrieved January 20, 2015, from The Daily Star:
গুহ, অ. (2011, January). ব্ৰহ্মপু্ৰ উপত্যকাৰ অসমীয়া সমাজত বহিৰাগত: এক দৃষ্টিপাত. জাগৰণ, চৰ-চাপৰি সাহিত্য পৰিষদ, অসম .

প্ৰব্ৰজনৰ অন্ন এক দিশ

Posted on Updated on

বাংলাদেশত এমাহ: কি দেখিলোঁ, কি শিকিলোঁ

ভাৰতৰ বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰৰ স্বনাম-ধন্য শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান Tata Institute of Social Sciences আৰু বাংলাদেশৰ আগশাৰীৰ বেচৰকাৰী উন্নয়ন সংস্থা ইক’ ছোছিয়েল ডেভেলপমেন্ট অৰ্গেনাইজেশ্বনৰ উদ্যোগ ও সহযোগত অসমৰ পৰা এটা চাৰিজনীয়া দল এমাহৰ বাবে এক বিশেষ কৰ্মসূচী হাতত লৈ যোৱা অক্টোবৰ মাহত বাংলাদেশত প্ৰৱেশ কৰিছিলো ৷ যোৱা দুটা দশকত বাংলাদেশে মানৱ-উন্নয়নক আদি কৰি অৰ্থনৈতিক তথা সামাজিক ক্ষেত্ৰখনত এক যুগান্তকাৰী যুগাত্মক পৰিবৰ্তন আনিবলৈ সক্ষম হৈছে৷ সেইহেতু, সমাজকৰ্মৰ ছাত্ৰ হিচাপে বাংলাদেশ আমাৰ বাবে জ্ঞানাৰ্জনৰ এক উৰ্বৰ ভূমি৷ এমহিয়া ভ্ৰমনকালত আমি বাংলাদেশৰ ৮ খন জিলাৰ ১০ খন উপজিলাৰ প্ৰায় শতাধিক গাওঁ সামৰি দেশখনৰ এক বৃহৎ অংশ ভ্ৰমন তথা অধ্যয়ন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিলোঁ৷ যদিও আমাৰ মূল অধ্যয়নৰ বিষয়সমূহ আছিল সমাজ আৰু মানৱ উন্নয়ন তথাপিও সমকালীন বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি, ভাৰত-বাংলা সম্পৰ্ক, ধৰ্মীয় মৌলবাদ, সংখ্যালঘুৰ মানৱাধিকাৰ ভংগ, প্ৰব্ৰজন আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ অধ্যয়ন তথা বিশ্লেষন কৰিবলৈ যত্ন কৰিছিলোঁ৷জ্ঞান সম্ভাৰৰ পাতত আমাৰ সেই অভিজ্ঞতাসমূহ পৰ্য্যায়ক্ৰমে আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰিম৷

অসমৰ সংবাদ মাধ্যম বা বৌদ্ধিক চৰ্চাত বাংলাদেশৰ প্ৰসংগ আহিলেই অৱধাৰিতভাৱে অবৈধ প্ৰব্ৰজনৰ কথাও আহি পৰে৷ অসমীয়া বাতৰি কাকত, আলোচনী, কিতাপ-পত্ৰ আৰু সেহতীয়াকৈ বৈদ্যুতিক সংবাদ মাধ্যমত আমি তাকেই প্ৰত্যক্ষ কৰিছোঁ৷ নিৰপেক্ষভাৱে বিশ্লেষন কৰিলে এই আলোচলাসমূহৰ পৰা আমি মূলত দুটা বিপৰিতমূখী দিশ দেখিবলৈ পাওঁ ক) এতিয়াওঁ লাখ লাখ বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী (মূলত মুছলমান) বাংলাদেশৰ পৰা অসমলৈ আহি আছে আৰু অসমৰ জনগাঠনিৰ প্ৰতি চৰম ভাবুকিৰ সৃষ্টি কৰিছে, আৰু খ) স্বাধীনতাৰ পিছত কোনো মুছলমান বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী অসমলৈ অহা নাই৷ হয়তো দোয়োটা দাবীৰ কোনোটোয়ে সম্পূৰ্ণ সত্য আৰু সৰ্বশেষ দিশ নহয়৷ নিজ মাতৃভুমিত লাঞ্চিত-বঞ্চিত হৈ অসমমুলুকলৈ অহা বাংলাদেশী হিন্দুৰ কথা আলোচনা নকৰিলে অসমত প্ৰব্ৰজন বিষয়ৰ যিকিনো আলোচনাই আধৰোৱা হৈ থাকিব৷ প্ৰব্ৰজন এক মানৱিক সমস্যা৷ এই সমস্যা অতীতত আছিল আৰু ভবিষ্যতেও থাকিব৷ কিন্তু আমাৰ বাংলাদেশ ভ্ৰমন কালত প্ৰব্ৰজন বিষয়ক এনে এক বাস্তৱিকতা প্ৰত্যক্ষ কৰি আহিলো, যিটো অসমৰ সংবাদমাধ্যম বা বিদ্যায়তনিক ক্ষেত্ৰত কাহানিও ঠাই পোৱা নাই৷ অন্তত সামপ্ৰতিক কালত আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ হোৱা নাই৷ আমি ক’ব বিচাৰিছোঁ, বাংলাদেশত বসবাস কৰা বৃহৎ সংখ্যক অসমীয়া প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ কথা – বৈধ বা অবৈধ৷ আমাৰ মনৰ খু-ধুৱনি দূৰ কৰাৰ বাবে  অসমৰ বিশিষ্ঠ বুদ্ধিজীৱি-লিখক তথা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক ড০ ননী গোপাল মহন্ত চাৰক বাংলাদেশৰ পৰাই যোগাযোগ কৰি আমাৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছিলোঁ৷ আকাংশিত ভাৱে মহন্ত চাৰেও সম্পূৰ্ণ অজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিলে আৰু আমাক নিষ্ঠা সহকাৰে অধ্যয়ন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিলে৷ চাৰৰ পৰামৰ্শ সাৰোগত কৰি এমাহ-যোৰা ভ্ৰমন কালত আমাৰ অধ্যয়ন অব্যাহত ৰাখিলো৷ কিন্তু আমাৰ অভিজ্ঞতা ইয়াত বৰ্ণনা কৰাৰ আগতে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত প্ৰব্ৰজনৰ ওপৰত হোৱা সাম্প্ৰতিক কিছু আলোচনা আমি উল্লেখ কৰিব বিচাৰিছোঁ৷

২০১৪ চনৰ শেষৰ ফালে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদমাধ্যমত আটাইতকৈ বেছি চৰ্চা লাভ কৰা বিষয় সমূহৰ ভিতৰত আমেৰিকাৰ প্ৰব্ৰজন নীতি অন্নতম৷ অ’বামা প্ৰশাসনৰ এই নীতিয়ে, আমেৰিকাত বসবাস কৰা ৫ মিলিয়ন অবৈধ (undocumented) প্ৰব্ৰজনকাৰীক আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকক্ত প্ৰদান কৰাৰ পোষকতা কৰা হৈছে (Liptak, 2014)৷যাৰ মাজত বহু ভাৰতীয়ও আছে৷ ঠিক প্ৰায় একে সময়তে, আমাৰ চুবুৰিয়া দেশ ম্যানমাৰত পৰিলক্ষিত হয় এক বিপৰীত ছবি৷ ম্যানমাৰ চৰকাৰে দেশখনৰ মূলত ৰাখিন প্ৰদেশত বসবাস কৰা ৰহিঙ্গা মুছলমানক ১৯৪০ চনৰ পৰা দেশখনত বসবাস কৰাৰ প্ৰমান দিবলৈ দাবী কৰে অন্যথা অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী হিচাপে ডিটেনশ্বন কেম্পত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰে৷ নৃগোষ্টীয় চাফাই অভিযানৰ চিকাৰ হৈ জুৰুলা হৈ পৰা লাখ লাখ ৰহিঙ্গা মুছলমান আজি দেশ এৰি বিদেশলৈ প্ৰব্ৰজিত হৈ আছে (Perlez, 2014)৷ আমাৰ আন এটি চুবুৰিয়া দেশ ভুটানতো ৯০ৰ দশকত, দেশখনত বসবাস কৰা নেপালীসকলক অবৈধ প্ৰব্ৰজনকাৰী সজাই বলপূৰ্বক দেশৰ পৰা বিতাৰিত কৰিছিল (Frelick, 2008)৷ কিন্তু সামগ্ৰিক ভাৱে পৰ্য্যবেক্ষন কৰিলে দেখা যায় যে, যোৱা তিনিটা দশকত আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ সংখ্যাগত বৃদ্ধি ১০৩ মিলিয়নৰ পৰা ২১৪ মিলিয়ন হ’লেও শতকৰা হিচাপত মুঠ জনসংখ্যাৰ ৩ শতাংশ তে স্থবিৰ হৈ আছে৷ এচিয়া মহাদেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰব্ৰজনৰ পৰিসংখ্যা আমোদজনক৷ পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৬০ শতাংশৰ বাসস্থান এচিয়া মহাদেশ হোৱাৰ বিপৰীতে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ মাত্ৰ ৩০ শতাংশহে এচিয়া মহাদেশৰ (Martin, 2011)! কিন্তু ইয়াৰ পিছতো প্ৰব্ৰজনে এচিয়া মহাদেশৰ ৰাজনৈতিক আকাশ গৰম কৰি ৰাখিছে৷

এতিয়া আমাৰ আলোচনাৰ মূল বিষয়লৈ অহা যাওক৷ বাংলাদেশত পদাৰ্পন কৰা প্ৰথম দিনটোতে সলসলীয়াকৈ অসমীয়া ক’ব পৰা অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষক শৌকত হুছেইনক লগ পাম বুলি সপোনতো কল্পনা কৰা নাছিলোঁ৷ দিনটোৰ ব্যস্ততাৰ অন্তত আবেলিৰ চাহকাপ খাবলৈ আমি চাৰিওজন হাতীবান্ধা বজাৰলৈ ওলাই গৈছিলোঁ৷ হাতীবান্ধা বাংলাদেশৰ দক্ষিন-পশ্চিম প্ৰান্তৰ ভাৰত সিমান্ত সংলগ্ন লালমনিৰহাট জিলাৰ এটি উপজিলা৷ আমাৰ মহকুমা পৰ্য্যায়ৰ পৰিকাঠামোৰে এটি মফচল এলেকা৷ ৰাস্তাৰ কাষতে থকা চাহ দোকানত চাহ খাই আমি ওচৰতে থকা “স্মৃতি” নামৰ কিতাপৰ দোকানত বহী-কলম আদি কিনিবলৈ সোমালোঁ৷ বয়োজেষ্ঠ ব্যক্তি এজন মালিকৰ আসনত বহি আছিল৷ আমাৰ প্ৰয়োজনীয় সা-সামগ্ৰী কিনিবলৈ হোৱা বাৰ্তালাপত মানুহজনে ধৰিব পাৰিলে যে আমি নিশ্চয় ‘বাংলাদেশী’ নহয়৷ যথাৰীতি আমি পৰিচয় দিলো৷ আমি চাৰিজন ভাৰতীয়ৰ তিনিজন অসমৰ আৰু এজন কেৰলাৰ৷ আমি অসমৰ পৰা যোৱা বুলি শুনাৰ লগে লগে শুভ্ৰ কামিজ আৰু টুপী পৰিহিত ব্যাক্তিজনে আমাক আথে-বেথে মাতি নি আকৌ বহিব দিলে আৰু চাহৰ বন্দোবস্ত কৰিবলৈ দোকানত কাম কৰা ল’ৰাজনক আদেশ দিলে৷

মানুহজন শৌকত হুছেইন। জন্মস্থান অসমৰ ধুবুৰী জিলাৰ পালামাৰী গাওঁত৷ শিক্ষা জীৱনৰ আৰম্ভ ধুবুৰীতে হৈছিল৷ ল’ৰালিৰ বন্ধু-বান্ধবৰ লগতে বহু আত্মীয় স্বজন এতিয়াও অসমতে আছে৷ নিজৰ একমাত্ৰ জেষ্ঠ ভগ্নীৰ ঘৰ বৰ্তমানৰ কোকৰাঝাৰ জিলাৰ বাসুগাৱঁত৷ ভাগিন বিদ্যুৎ বিভাগত চাকৰি কৰে৷ সৌ সিদিনালৈকে বাসুগাঁৱতে আছিল৷ পিছত বড়ো উগ্ৰপন্থীৰ উপদ্ৰৱ সহিব নোৱাৰি এতিয়া গুৱাহাটীতে নিগাজিকৈ থাকিব লৈছে৷শৌকত হুছেইনে অসমৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ কথা বিনা-দ্ধিধাই আমাৰ আগত বৰ্ণনা কৰি গৈছিল৷ যেন এক সূদীৰ্ঘকাল কঢ়িয়াই ফুৰা এটি বোজা তেওঁ পাতলাব বিচাৰিছে৷”আপুনি বাংলাদেশলৈ কিয় আহিলে” আমাৰ সহকৰ্মী মনোজ দাসে প্ৰশ্ন কৰিলে৷ মনোজৰ প্ৰশ্নই যেন বৃদ্ধৰ মনত এক ধুমুহাৰ সৃষ্টি কৰিলে৷ “আমি অকলে অহা নাছিলো৷ অসমৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ মানুহ তেতিয়াৰ পূৱ-পাকিস্তানলৈ খেদি পঠিওৱা হৈছিল৷মই সৰু থাকোতে দেউতা ঢুকাইছিল, মোমায়েকহতে ভয়তে গুচি আহিল আৰু মা লগত আহিব লগা হৈছিল৷” শৌকত হুছেইনে নিজ মাতৃভুমি এৰি অহাৰ বিষাদ গাঁথা কৈ গ’ল৷”আপোনাোকৰ পৰিয়াল অসমলৈ কেতিয়া গৈছিল?” আমাৰ প্ৰশ্ন শুনি কিছুসময় নিশ্চুপ থাকি তেওঁ ক’লে “আমাৰ পৰিয়াল অসমৰে৷ হয়তো আমাৰ পূৰ্ব-পুৰুষ গৈছিল, কোন গৈছিল, কেতিয়া গৈছিল ঠিক ক’ব নোৱাৰিম”৷ সিপাৰে থকা আত্মীয়ক সাক্ষাত কৰিবলৈ কলেজত পঢ়ি থকা অৱস্থাত ডেকা শৌকতে এবাৰ সীমান্ত পাৰ হৈ অসমত প্ৰৱেশ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল কিন্ত সীমান্ত সুৰক্ষাবাহিনীৰ কঢ়া নজৰদাৰীৰ বাবে সেই প্ৰচেষ্টা সফল নহ’ল৷ তাৰ পিছত কৰ্মজীৱন৷ অৱসৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত, ২০০৭ চনত বাংলাদেশী নাগৰিক তথা ভাৰতৰ পৰ্য্যটক হিচাপে জন্মভূমিত প্ৰৱেশ কৰে৷ সেই ৰোমঞ্চকৰ ভ্ৰমন কাহিনী বৰ্ণনা কৰি বৃদ্ধ শৌকতৰ চকু চলচলীয়া হৈ পৰিছিল৷ সূদীৰ্ঘ পাঁচটা দশকৰ পিছত নিজৰ জেষ্ঠ ভগ্নী, ল’ৰালিৰ বন্ধু-বান্ধৱ তথা আত্মীয়স্বজনক ল’গপোৱাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰি শৌকত হুছেইন আবেগ বৃহল হৈ পৰিছিল৷ কিন্ত তেওঁৰ মন পাতল হোৱাৰ পৰিবৰ্তে স্মৃতিকাতৰতায় যেন তেওঁক কাবু কৰি পেলাইছিল৷ এটা সময়ত মানুহজনে কৈ পেলালে “অনুগ্ৰহ কৰি বাইদেউৰ কথা নিসুধিব৷” আমিও পৰিস্থিতি পাতল কৰিবলৈ বেলেগ প্ৰসংগ আলোচনা কৰিলো৷ তেওঁৰ ঘৰত এসাজ খাবলৈ আমাক নিমন্ত্ৰন কৰিলে৷ অজানিতে মনত প্ৰশ্ন হ’ল – আমি সঁচাই বিদেশত আছো নে অসমৰে কোনোবা আত্মীয়ৰ গাৱঁত আছোঁ?

কিন্তু এমাহৰ এই ভ্ৰমনকালত আমি লগপোৱা শৌকত চাচাই একমাত্ৰ দূৰ্ভুগীয়া ব্যাক্তি নাছিল৷ ঠিক তাৰ পিছদিনাই হাতীবান্ধাৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ গোতামাৰী ইউনিয়ন পৰিষদ এলেকাতো প্ৰত্যক্ষ কৰিলো আৰু ভয়ংকৰ বাস্তৱতা৷ ‘আসামপাৰা’ নামৰ এক শৰনাৰ্থী কল’নি৷ ষাঠিৰ দশকত হাজাৰ হাজাৰ মুছলমানক অসমৰ পৰা বলপূৰ্বক বিতাৰিত কৰা হৈছিল৷ চৰকাৰী হিচাপ মতে, ১৯৬১ চনৰ পৰা ১৯৬৫ চনৰ ভিতৰত Immigrants (Expulsion of Assam) Act, ১৯৫০ ৰ অধীনত অসমৰ পৰা ১,৫০,০০০ মানুহ খেদি পঠিওয়া হৈছিল (Assam Sanmilita Mahasangha & Ors vs Union of India & Ors, 2014)৷ চৰকাৰী হিচাপ বৰ্হি:ভূতভাৱে শৌকত হুছেইনৰ পৰিয়ালৰ দৰে আৰু অগনন মুছলমানে ভয় আৰু ভীতিগ্ৰস্থ হৈ অসমৰ পৰা পলায়ন কৰিছিল৷১৯৬২ চনত আৰম্ভ কৰা Prevention of Infiltration from Pakistan নামৰ আইন খনেও এই ‘বলপূৰ্বক প্ৰব্ৰজনত’ সহায় কৰিছিল৷ নামনি অসমৰ প্ৰায় প্ৰতেকটো থানাত PIP ৰ অধীনত বিশেষ আৰক্ষী মোতায়েন কৰা হৈছিল (Government of Assam, 2012)৷পুলিচি নিৰ্য্যাতনৰ বলি হৈ বা ভীতিগ্ৰস্থ হৈ হাজাৰ হাজাৰ মানুহ প্ৰব্ৰজিত হৈছিল৷হাতীবান্ধাৰ পৰা ৪০০ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ মধ্য বাংলাদেশৰ টাংগাইল জিলাৰ নাগৰপুৰত ‘আসাম পাৰা’ সদৃশ শৰনাৰ্থী কলনি আমি প্ৰত্যক্ষ কৰিছিলোঁ ৷ নাগৰপুৰৰ ‘বক্সীবাৰী’ নামৰ ৰিফিউজিপাৰাত লগপোৱা অবিভক্ত নগাওঁ (বৰ্তমান মৰিগাওঁ) জিলাৰ টেংগাবাৰীৰ আব্দুচ চালামে আমাক জানিব দিয়ে যে, টাংগাইল জিলাৰ সালিমাবাদ, কেদাৰপুৰ, নাগৰপুৰ, ৰঙ্গীলাবাৰী, মামুদনগৰ আদি অঞ্চলত অসমৰ পৰা অহা শৰণাৰ্থীৰ বাবে তেতিয়াৰ পাকিস্তান চৰকাৰে শিবিৰ স্থাপন কৰিবলগা হৈছিল৷ আব্দুচ চালামে আমাক নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰি কয় “আমাৰ নানাজানে পুলিচৰ পৰা ১৫ দিনৰ সময় বিচাৰিছিল কিন্তু পুলিচে ১৫ ঘন্টা সময়ো দিয়া নাছিল”৷ ৰাতিপূৱা আটক কৰা চালামৰ পৰিয়ালক আবেলিলৈকে আৰক্ষীৰ হতোৱাই গোলকগঞ্জ-সোনাৰহাট সীমান্তলৈ পঠিয়াই দিয়া হৈছিল৷ ছমাহতকৈ অধিক সময় বিভিন্ন শৰনাৰ্থী শিবিৰত থকাৰ পিছত বক্সীবাৰীৰ হিন্দু পৰিয়ালে এৰিযোৱা ঘৰ-মাটিত পাকিস্তানৰ চৰকাৰে তেওঁলোকক সংস্থাপিত কৰিছিল৷ এই খিনিতে এটা ক’থা উল্লেখ কৰা বাঞ্ছনীয় যে, তেতিয়াৰ পূৱ-পাকিস্তানত বসবাস কৰা হিন্দুৰ অৱস্থাও অসমত বসবাস কৰা মুছলমানতকৈ কোনোগুনে ভাল নাছিল৷ কুক্ষ্যাত Enemy Property Act আৰু Vested Property Ordinance  ৰ অধীনত লাখ লাখ বাংলাদেশী হিন্দুৰ ঘৰ-মাটী পাকিস্তানৰ শাসক গোষ্ঠীয়ে হস্তগত কৰিছিল আৰু সংখ্যালঘু হিন্দুসকলক দেশ এৰি যাবলৈ বাধ্য কৰিছিল(Choudhury, 2009)৷ এই বিষয়ত পিছত আমি বিস্তাৰিত আলোচনা কৰিম৷

???????????????????????????????নিজ গৃহত আ: ছালাম আৰু তেওঁৰ ভাতৃ

কিন্তু এইখিনিতে আশী বছৰীয়া হাতিম আলীৰ কথা নিলিখে পাঠকৰ প্ৰতি অন্যায় কৰা হ’ব৷ আমি এক সপ্তাহ লালমনিৰহাট জিলাৰ হাতীবান্ধাত থকাৰ পিছত আমাক ঠাকুৰগাৱঁত থকা ইএচডিঅ’ৰ মূখ্য কাৰ্য্যালয়লৈ লৈ যোৱা হ’ল৷ ঠাকুৰগাওঁ জিলা সদৰ৷ হাতীবান্ধাৰ পৰা প্ৰায় এশ কিলোমিটাৰ৷ বাংলাদেশত NGO সমূহ চৰকাৰৰ এটি বৰ্ধিত হাতৰ দৰে কাম কৰি আছে৷ইএচডিঅ’ৰ মূখ্য কাৰ্য্যালয় যেনিবা চৰকাৰী কোনো সদাব্যস্ত দপ্তৰহে৷ মূখ্য কাৰ্য্যালয়ৰ গাতে লাগি থকা অতিথিশালাত আমাক থকাৰ বন্ধোবস্ত কৰিলে৷ যদিও বিশ্বৰ বিভিন্নদেশৰ পৰা মানুহ ইয়ালৈ আহিয়ে থাকে, তথাপিও আমাৰ প্ৰতি যেন কৰ্মকৰ্তাসকলৰ আগ্ৰহ বেছি৷ সকলোৰে যেন ভাৰতৰ সৈতে এক নিভিড় সম্পৰ্ক আছে৷ এৰা ৰেডক্লিফে ৰেখাডাল নেটানিলে হয়তো এই প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা নহ’লহেতেন৷ যিকিয়েনহওক, আমি হাতিম আলীৰ কথালৈ আহো৷ হাতিম আলীৰ বৰপুত্ৰ আমাৰ অতিথিশালাৰ নৈশ পহৰাদাৰ৷ এৰাতি আহি আমাক জনালে যে, বৃদ্ধ পিতৃয়ে আমাৰ স’তে কথাপতাৰ অনুমতি বিচাৰি তেওঁক পঠিয়াইছে৷ পিছদিনা ৰাতি আমাক লগ কৰিবলৈ হাতিম আলী আহিল৷ কৃষ্ণবৰ্ণৰ ওখপাখ মানুহজন বয়সৰ ভৰত অলপ কোজা  পৰিছে৷ শুভ্ৰ দাড়িকোচাত কলপ লগাইছে৷ বাৰ্ধক্যক যেন তেওঁ গুৰুত্ব দিব বিচৰা নাই৷বহিবলৈ চকী এখন আগুৱাই দিলো৷ তেওঁ আমাৰ লগত বিছনাতে বহিল৷ আমাৰ খা-খবৰ ল’লে, দেশৰ খবৰ সুধিলে৷তাৰ পিছত কৈ গ’ল তেওঁৰ জীৱনৰ বিষাদ-গাঁথা৷

হাতিম আলীৰ জন্মস্থান দৰং জিলাৰ কাছুমাৰীত৷ ১২ বিঘা মাটি আৰু এহালৰ গৰুৰে হাতিম আলীৰ এক সুখৰ সংসাৰ আছিল কাছুমাৰীত৷ কিন্তু ষাঠিৰ দশকৰ কোনোবা এটা কালিকা ল’গা দিনত হাতিম আলীৰ লগতে ২৭ টা পৰিয়ালক বিদেশী বুলি জাননী জাৰী কৰা হৈছিল৷ হাতিম আলীৰ লগতে ২৭ টা পৰিয়ালৰ কোনেওঁ গম পোৱা নাছিল কিহৰ  ভিত্তিত সেই জাননী দিয়া হৈছিল৷ হাতিম আলীৰ পূৰ্ব-পূৰুষ ইংৰাজৰ আমোলত মৈমনসিংৰ পৰা দৰংলৈ আহিছিল৷ এটা সময়ত ইংৰাজ চৰকাৰে মঙ্গলদৈৰ লগতে বৰপেটা আৰু নগাওঁত প্ৰব্ৰজনকাৰী সকলৰ ওজৰ-আপত্তি চোৱাচিতা কৰাৰ বাবে ‘Colonization Officer’ নিয়োগ কৰিছিল (আহমেদ, ২০১১)৷সদ্যপ্ৰয়াত বিধায়ক মতলেব চাহাবক ভোটদান কৰা হাতিম আলীৰ ভাষ্য “আমাক বিনা দোষত দেশৰ পৰা খেদি পঠাইছিল৷” আজি হাতিম আলী সমস্থ আত্মীয় স্বজন অসমত৷ যি মৈমনসিংৰ পৰা পূৰ্ব-পূৰুষ অসমলৈ গৈছিল আজি সেই মৈমনসিংৰ লগত কোনো যোগাযোগ নাই৷ জীৱনৰ প্ৰায় বেছি সময় উদ্ভাস্তু হিচাপে পাৰ কৰা হাতিম আলীৰ যদিও আজি নিজৰ বুলিবলৈ ঠিকনা এটা হৈছে, কিন্তু আশী বছৰ বয়সতো কমাৰৰ কাম কৰি পেট পূজা কৰিবলগা হৈছে৷

বৃদ্ধ হাতিম আলীক তেওঁৰ জন্মভুমিৰ চিন স্বৰুপ ৫০ টকীয়া নোট এখন আগবঢ়াই দি যেন নিজৰ অপৰাধবোধ কিছু পৰিমানে প্ৰশমিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ৷ নোটখনত থকা মহাত্মা গান্ধীৰ প্ৰতিচ্ছবি হাতেৰে স্পৰ্শ কৰি এটি দীৰ্ঘ স্বাস এৰি তেওঁ ক’লে ” হয়তো জীয়াই থকা দিনকেইটাও এনেকৈয়ে যাব৷ নিজৰ মানুহখিনিক হয়তো আৰু কেতিয়াওঁ লগ কৰিব নোৱাৰিম৷” শৌকত হুছেইনৰ দৰে হাতিম আলীয়ে পৰ্য্যটক হিচাপেওঁ নিজ মাতৃভুমি তথা আত্মীয় স্বজনক সাক্ষাত কৰিব নোৱাৰে৷ পাৰপত্ৰ বাবদ বাংলাদেশী ১০,০০০ টাকা আৰু প্ৰায় ২৫,০০০ টাকাৰ বিদেশী মুদ্ৰা ক্ৰয় কৰাৰ সামৰ্থ তেওঁৰ নাই৷

হাতিম আলীৰ আত্মীয়ৰ ঠিকনা বিচাৰি জনপ্ৰিয় ছ’ছিয়েল মিডিয়া ‘ফেচবুক’ৰ জড়িয়তে কাছুমাৰী, খাৰুপেটিয়া, মঙ্গলদৈ আদি অঞ্চলৰ কিছু শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীক যোগাযোগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলো৷ কেইজনমান ডেকা ল’ৰাৰ পৰিশ্ৰমৰ ফলত আমাৰ চেষ্টা কামত আহিল৷ তেওঁলোকে হাতিম আলীৰ আত্মীয়ক বিচাৰি পালে৷ ৰেডক্লীফৰ ৰেখাক নস্যাৎ কৰি সুদীৰ্ঘ পাঁচটা দশকৰ পিছত দোয়োপক্ষই টেলিফোনত কথাওঁ পাতিলে৷ বৃদ্ধ হাতিম আলীয়ে আমাক কৃতজ্ঞতা জনাবলৈ ভাষা বিচাৰি পোৱা নাছিল৷ সিক্ত নয়নেৰে আমাক আথে-বেথে মাতি নি নিজে ব্যৱহাৰ কৰা সুগন্ধি আঁতৰ আমাৰ গাত ঘঁহি দিছিল৷

প্ৰব্ৰজনৰ এই নিদাৰুণ কাহিনী বাংলাদেশ ভ্ৰমন কৰাৰ আগতে কাহানিও শুনা নাছিলোঁ৷এই ভুক্তভুগীসকলৰ পূৰ্ব-পূৰুষ সচাই ইংৰাজৰ আমোলত অসমলৈ গৈছিল নে নাই সেয়া বিতৰ্কৰ বিষয় কিন্তু যি অমাৱনিক পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা তেওঁলোকে কৰি আহি আছে সেয়া সঁচায় হৃদয়-বিদাৰক৷ কিন্তু সকোলোতকৈ আচৰিত কথাটো হ’ল অসমৰ বৌদ্ধিক মহলে এই বিষয়ে কোনো দিনে এটা টু শব্দ উচ্চাৰণ কৰাও আমাৰ কাণত নপৰিল৷ যিসময়ত অসমৰ সংবাদ মাধ্যমে অবৈধ বাংলাদেশীৰ কথা নিলিখাকৈ এটা দিন থাকিব নোৱাৰে সেই সময়ত বাংলাদেশী সংবাদ পত্ৰ তথা চৰকাৰে সেই দেশত অবৈধ ভাৰতীয় প্ৰব্ৰজনকাৰী থকাৰ কথাৰ বুকু ফুলাই জাহিৰ কৰি আছে৷ অসমৰ কোনো সংবাদপত্ৰ বা বুদ্ধিজীৱিয়ে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰা আমাৰ চকুত নপৰিল৷ বাংলদেশী অৰ্থনীতিবিদ ছৈয়দ জামালুদ্দিনে The Financial Express নামৰ আগশাৰীৰ কাতত লিখিছে “(বাংলাদেশ চৰকাৰে চলোৱা) এক সমীক্ষা মতে দেশখনত প্ৰায় পাঁচ লাখ ভাৰতীয় অবৈধভাবে বসবাস কৰি আছে৷ তেওঁলোকে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰি আছে আৰু হুন্ডিৰ জড়িয়তে ভাৰতলৈ টকা পঠাই আছে৷” তেওঁ আৰু লিখে যে, ভাৰতীয়সকল পৰ্য্যটন ভিচা লৈ বাংলাদেশলৈ যায় আৰু বিভিন্ন এনজিঅ’, টেক্সটাইল, গাৰমেন্টচ, আই টি আৰু অন্নান্য প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰে (Jamaluddin, 2009)৷কেৱল বাংলাদেশী সংবাদ প্ৰত্ৰই নহয় যোৱা বছৰ Silicon India নামৰ আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় আলোচনীয়ে ভাৰতলৈ সৰ্বাধিক Remittance পঠোৱা ১৫ খন দেশৰ তালিকাত বাংলাদেশক পঞ্চম স্থানত ৰাখে৷ আলোচনীখনে যোৱা বছৰৰ মে’ ২১ মে’ সংখ্যাত আৰু লিখে যে, বাংলাদেশৰ পৰা ২০১২ চনত ৩৭১৬ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ ভাৰতলৈ Remittance হিচাপে আহিছে (Silicon India, 2013)৷ কিন্তু অসমৰ সংবাদ পত্ৰত এই বিষয়ে কোনো প্ৰতিক্ৰয়া বা আলোচনা আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ নহ’ল৷ আচলতে আমাৰ সংবাদমাধ্যম এই বিষয়ে অজ্ঞ নে এইবোৰ অভিযোগ বিনাবাক্যে মানি লৈছে নে আমাৰ সংবাদমাধ্যমৰ অযৌক্তিকতাৰ তুলনাত এই অভিযোগ তেনেই নগন্য?

[জ্ঞান সম্ভাৰত প্ৰকাশিত]

Assam Sanmilita Mahasangha & Ors vs Union of India & Ors, WRIT PETITION (CIVIL) NO. 562 OF 2012 (Supreme Court of India Dec 17, 2014).

Choudhury, I. U. (2009). Caste-based Discrimination in South Asia: A Case Study of Bangladesh. New Delhi: Indian Institute of Dalit Studies.

Frelick, B. (2008, Feb 2). Bhutan’s ethnic cleansing. Retrieved Dec 17, 2014, from Human Rights Watch:

Government of Assam. (2012). White Paper on Migration. Guwahati: Department of Home, Government of Assam.

Jamaluddin, S. (2009, July 26). Bangladesh-India economic relations. Retrieved Dec 18, 2014, from The Financial Express:

Liptak, K. (2014, Nov 19). 5 questions you should be asking about Obama and immigration. Retrieved Dec 19, 2014, from CNN:

Martin, P. (2011). Foreword. In S. Kelegama, Migration, Remittences and Development in South Asia (pp. xvii-xx). New Delhi: Sage Publication India Pvt Ltd.

Perlez, J. (2014, Nov 6). Myanmar Policy’s Message to Muslims: Get Out . Retrieved Dec 18, 2014, from The New York Times:

Silicon India. (2013, May 21). 15 Nations Sending Highest Remittences to India. Retrieved Dec 18, 2014, from Silicon India:

আহমেদ, হ. (২০১১, জানুৱাৰী). অসমিয়া উপন্যাস সাহিত্যত চৰবাসী কৃষক সমাজৰ চিত্ৰ. জাগৰণ, চৰচাপৰি সাহিত্য পৰিষদ , pp. 60-80.